İstisnalar, modüller ve hata ayıklama

Söz dizimi doğru olan bir program her durumda sorunsuz çalışmayabilir. Dosya bulunamayabilir, metin sayıya çevrilemeyebilir, beklenen anahtar sözlükte olmayabilir ya da bir hesapta sayı sıfıra bölünebilir.

Python böyle bir durumda devam edemeyeceğini bir istisna (exception) ile bildirir. Bu hafta program çalışırken çıkan istisnaları try/except ile yakalamayı ve gerektiğinde raise ile kendiniz istisna yükseltmeyi göreceğiz. 12. bölümde import csv ile kullandığımız modüllere de döneceğiz: standart kütüphaneden math modülünü kullanacak, sonra kendi modülünüzü yazacağız. Hata ararken de rastgele değil, adım adım ilerleyeceğiz.

Bu sayfadaki kod hücreleri kendiliğinden çalışmaz. Her hücrede önce çıktıyı tahmin edin, sonra Run Code düğmesine basın. Kodu değiştirip yeniden çalıştırabilir, Start Over ile ilk hâline döndürebilirsiniz.

Bu bölümün kapsamı

NotSınavda sorulur
  • Söz dizimi, çalışma zamanı ve mantık hatasının ayrımı
  • try / except ile belirli istisnayı yakalama ve geniş except riski
  • FileNotFoundError, KeyError ve ValueError eşlemesi
  • raise ile sözleşme ihlalini bildirme ve assertten ayırma
  • None sinyali ve is None denetimi
  • Traceback’te hata türü, mesaj ve kendi kodundaki satır
  • import ile modül kullanımı ve math. gibi modül öneki
  • Main guard’ın ayırdığı iki durum
  • Kendi istisna sınıfını tanımlama
  • logging modülü
  • Adım adım çalıştıran hata ayıklayıcı arayüzü

Bu başlıklar konunun devamıdır. İleride karşınıza çıkar, ama bu derste ezberlemeniz beklenmiyor.

Hata türlerini ayırmak

Söz dizimi hatası

if puan >= 60
    print("Geçti")

if satırının sonundaki iki nokta eksik. Python kodu çalıştırmaya başlamadan SyntaxError verir.

Çalışma zamanı hatası

Aşağıdaki kodun yazımı kurallara uygun. Hücre hangi satırları yazar?

Sorun ancak satır çalıştığında ortaya çıkar. Bu yüzden bu tür hataya çalışma zamanı hatası denir. 10 / 0 satırı ZeroDivisionError, [1, 2][5] satırı IndexError verir. İkinci satırı bunlarla değiştirip deneyin.

Mantık hatası

Program çalışır ama yanlış sonuç verir. Örneğin daire çevresinin formülünü eksik yazalım. Hücre hata verir mi?

Doğru formülde π sayısı için math.pi değerini kullanabiliriz. math da 12. bölümdeki csv gibi standart kütüphanedeki (Python’la birlikte kurulan modüllerdeki) hazır bir modüldür: import math ile içe aktarılır, içindeki değer math.pi diye kullanılır. Aşağıdaki hücrede son satır doğru sonucu beklenen değerle karşılaştırıyor. Hücre bir şey yazar mı?

Python mantık hatasını fark etmez. Sonucu beklenen değerle karşılaştırmak size düşer. Son satırdaki assert da bunu yapar: koşul doğruysa hiçbir şey yazmaz, yanlışsa AssertionError verir.

Önemli

Hata ayıklarken “program çalışıyor mu?” sorusu yetmez. Hatayı nasıl düzelteceğinizi hatanın türü ve programın ne yapması gerektiği belirler.

Söz dizimi, çalışma zamanı ve mantık hatalarının karşılaştırılması.

Programlama hatalarının türleri

Yakalanmayan istisna programı durdurur

Python bir satırı çalıştırırken devam edemeyeceği bir durumla karşılaşırsa bir istisna yükseltir. İstisna yakalanmazsa program o noktada durur. Hücre kaç satır yazar?

Hücrenin altında çıkan döküme hata iz dökümü (traceback) denir. Traceback, hatanın hangi satırlardan geçerek oluştuğunu gösterir. En alt satırı türü ve mesajı verir: ValueError, "on" metninin tam sayıya çevrilemediğini söyler.

try / except

try bloğuna hata verebilecek satırları, except bloğuna hata çıkarsa yapılacak işi yazarız. Hücre ne yazar? Sonra metin değerini "abc" yapıp yeniden tahmin edin.

try bloğundaki satırlar sırayla çalışır. Bir satır ValueError yükseltirse bloğun kalanı atlanır ve except ValueError bloğu çalışır.

"42" için dönüşüm başarılıdır ve Sayı: 42 yazılır. except bloğu çalışmaz. "abc" için int() hata verir, print("Sayı:", sayi) satırı atlanır ve yalnız Geçerli bir tam sayı değil yazılır.

Hata nesnesinin mesajını okumak: as e

Bazen Python’ın verdiği asıl mesajı da görmek isteriz: kullanıcıya göstermek ya da hatayı ararken okumak için. e, oluşan istisna nesnesine bu blok içinde verdiğimiz addır. Ayrıntı: satırında ne görürsünüz?

Not

Python’ın mesajını kullanıcıya olduğu gibi göstermek zorunda değilsiniz. Kod yazarken ve hata ararken ise except ... as e ile sorunun ayrıntısını görürsünüz.

Tahmin et: hangi blok çalışır?

Çalıştırmadan önce çıktıyı tahmin edin. Sonra girdi_metni değerini "yetmis" yapıp yeniden tahmin edin: Puan: satırı yazılır mı?

Alıştırma: dönüşüm hatasını yakalayın

Bir not dosyasında öğrencinin puanı yerine girmedi yazılmış. Aşağıdaki kod bu metinde durur.

Kodu try/except ValueError kullanacak biçimde değiştirin. Geçersiz metinde Geçerli sayı değil yazdırılsın.

Hata veren satır int(girdi_metni). Onu ve ardından gelen print() satırını try bloğuna alın.

girdi_metni = "girmedi"

try:
    sayi = int(girdi_metni)
    print(sayi)
except ValueError:
    print("Geçerli sayı değil")

Belirli hata türünü yakalamak

Türü yazılmamış bir except bloğu, beklemediğiniz hataları da yakalar ve program hiçbir uyarı vermeden devam eder:

try:
    ...
except:
    ...

Aşağıdaki kayıtta sütunun adı puan değil, not. Programcı yalnız sayıya çevrilemeyen puanı düşünmüş ve türsüz bir except yazmış. Hücre ne yazar? Program size bir sorun olduğunu söylüyor mu?

0 yazılır. kayit["puan"] satırı KeyError yükseltir, çünkü sözlükte "puan" anahtarı yok. Türsüz except bu hatayı da yakalar ve puanı 0 yapar. Ali’nin puanı 85 olduğu hâlde program hata vermeden 0 kullanır.

Yalnızca sayı dönüşümünde çıkan hatayı bekliyorsanız türünü yazın:

try:
    puan = int(kayit["puan"])
except ValueError:
    ...

Kodu okuyan kişi hangi hatanın beklendiğini görür. Beklenmeyen KeyError ise yakalanmaz ve traceback onu gösterir. Yukarıdaki hücrede except: satırını except ValueError: yapıp deneyin.

Uyarı

“Program hiç hata vermesin” diye her şeyi türsüz, geniş bir except ile kapatmak hata ayıklamayı zorlaştırır. Yalnızca beklediğiniz ve karşılığında ne yapacağınızı bildiğiniz hata türlerini yakalayın.

Birden fazla hata türü

Her türü ayrı bir except bloğunda yakaladığınızda hatanın nedenini ayırt edebilirsiniz. Hücrede hangi blok çalışır? Sonra çağrıyı bol("yirmi", 2) yapıp yeniden deneyin.

Python except bloklarına yukarıdan aşağı bakar ve hatanın türüne uyan ilk bloğu çalıştırır.

CSV okurken çıkan üç hata

12. bölümde dosyanın bulunamayabileceğini, bir sütunun eksik olabileceğini ya da bir değerin sayıya çevrilemeyebileceğini söylemiştik. Şimdi bu durumları istisnalarla yakalayalım.

FileNotFoundError

Bu sayfadaki hücrelerin yanında notlar.csv adında bir dosya yok. Hücre ne yazar?

except bloğu yalnızca dosya bulunamadığında çalışır. Dosyanın içindeki veri hataları bu bloğa karışmaz.

KeyError: beklenen sütun yok

DictReader’ın verdiği kayıtta "puan" sütunu yoksa kayit["puan"] erişimi KeyError verir. e bu kez neyi yazar?

Bir CSV dosyasını okurken üç hata bir arada şöyle yakalanır:

import csv

try:
    with open("notlar.csv", "r", encoding="utf-8-sig", newline="") as dosya:
        okuyucu = csv.DictReader(dosya, delimiter=";")

        for kayit in okuyucu:
            puan = int(kayit["puan"])
            print(kayit["ad"], puan)
except FileNotFoundError as e:
    print("CSV dosyası bulunamadı:", e)
except KeyError as e:
    print("CSV sütunu eksik:", e)
except ValueError as e:
    print("Sayısal dönüşüm başarısız:", e)
Önemli

delimiter yanlışsa DictReader satırları doğru sütunlara bölemez. Beklediğiniz sütunlar hiç oluşmayabilir ve sorun sonradan KeyError olarak karşınıza çıkar. Bu yüzden istisnayı yakalamakla yetinmeyin, hatanın kök nedenini (asıl kaynağını) da arayın.

İstisna mı, koşul mu?

Puanın 0 ile 100 arasında olması programın koyduğu bir kuraldır. int("-5") hata vermez, çünkü -5 geçerli bir tam sayıdır. Puanın -5 olamayacağını Python değil, siz bilirsiniz. Bu kuralı if ile denetleriz:

if 0 <= puan <= 100:
    ...

Metnin int() ile sayıya çevrilememesi ise dönüşüm sırasında Python’ın yükselttiği bir istisnadır. Bunu try/except ile yakalarız:

try:
    puan = int(girdi_metni)
except ValueError:
    ...

raise: fonksiyon sözleşmesi ihlalini açıkça bildirmek

7. haftada bir fonksiyonun ne beklediğini ve ne döndürdüğünü anlatan yazılı nota sözleşme demiştik. assert ile de programcı olarak kendi beklentimizi sınamış, kullanıcı girdisini denetlemek için uygun olmadığını söylemiştik. Bir fonksiyon geçersiz bir argümanı program çalışırken açıkça reddetmek istiyorsa raise ile kendisi istisna yükseltebilir. Hücre kaç satır yazar?

raise ValueError(...) çağıran koda şunu bildirir: verilen değer bu fonksiyonun sözleşmesine uymuyor. Çağıran kod isterse bunu except ile yakalar.

İki satır yazılır: 250.0 ve Geçersiz girdi: saat 0'dan büyük olmalı. İkinci çağrıda raise satırı çalışır, try bloğunun kalanı atlanır. Bu yüzden Hesap bitti yazılmaz.

Not

Her geçersiz durumda raise kullanmak zorunda değilsiniz. Sıradaki başlıktaki gibi None döndürmek de bir seçenektir. Hangisini seçeceğiniz, çağıran kodun hatayı nasıl karşılayacağına bağlıdır. Seçtiğiniz yolu fonksiyonun sözleşmesine yazın ve bütün geçersiz durumlarda aynı yolu kullanın.

None ile hata sinyali: kolay ama yükü çağırana bırakır

Aşağıdaki fonksiyon puan geçersizse None döndürüyor. Son satır ne yapar?

Avantajı: istisna yükselmez. Çağıran kod sonucu sıradan bir dönüş değeri gibi alır ve kendisi kontrol eder.

Bedeli: fonksiyonu çağıran her yer None olasılığını hesaba katmak zorundadır. Hücrede hata dönüşüm satırında değil, daha ileride çıktı: None ile bir sayı toplanamadığı için TypeError verdi. Büyük bir programda böyle bir hatanın nereden geldiği hemen belli olmaz.

Bu yüzden çağıran kod sözleşmeye uyar ve sonucu kullanmadan önce denetler. Hücre ne yazar? Sonra "abc" yerine "85" yazıp deneyin.

Neden is None?

is None kontrolünü 11. bölümde boş listenin ortalamasında gördük. Python’da tek bir None nesnesi vardır. is, iki tarafın aynı nesneyi gösterip göstermediğini sınar. Bu yüzden sonuc == None yerine şöyle yazılır:

if sonuc is None:
    ...

if sonuc is not None:
    ...

Sıfır da geçerli bir puandır

puani_coz("0") çağrısı 0 döndürür: öğrenci sınavdan gerçekten 0 almıştır. Aşağıdaki döngü, fonksiyonun döndürebileceği üç sonucu iki koşulla sınıyor. Hangi sonuçta iki koşul farklı karar verir?

if ve not, None gibi 0’ı ve boş metni de yanlış (False) sayar. Bu yüzden None denetimini if not puan: diye değil, if puan is None: diye yazın.

85 için iki koşul da False verir. None için ikisi de True verir. Fark 0’da çıkar: not 0 sonucu True, 0 is None sonucu False’tur. if not puan: yazılırsa sınavdan 0 alan öğrenci “puan çözülemedi” koluna düşer. if puan is None: yalnız None sonucunu yakalar, 0 geçerli puan olarak kalır.

Önemli

14. haftadaki bütünleştirici uygulamada if kayit is None: ve assert ... is None satırlarını göreceksiniz. Orada == yerine is bilerek seçildi: değerin None nesnesinin kendisi olup olmadığına bakılıyor.

None mı raise mı?

İki yol da duruma göre doğru olabilir:

None döndürme
→ geçersizlik beklenen bir sonuç seçeneği olabilir
→ çağıran her seferinde kontrol etmelidir

raise ValueError
→ sözleşme ihlalini akıştan ayırır
→ çağıran isterse uygun yerde except ile yakalar

Bu derste iki yolu da kullanıyoruz. Benzer problemlerde ikisini rastgele karıştırmıyor, hangisini seçtiğimizi fonksiyonun sözleşmesinde açıkça yazıyoruz.

Traceback okumak

Traceback (most recent call last):
  File "rapor.py", line 12, in <module>
    toplam = fiyat_hesapla("abc")
  File "rapor.py", line 5, in fiyat_hesapla
    fiyat = float(metin)
ValueError: could not convert string to float: 'abc'

Traceback’i aşağıdan yukarı okuyun. En alttaki satır hata türünü ve mesajı verir: ValueError, 'abc' metninin ondalıklı sayıya çevrilemediğini söylüyor. Üstteki File satırları hatanın hangi satırlardan geçerek oluştuğunu gösterir. Bunların arasından kendi dosyanıza ait en alttaki satırı bulun. Bu örnekte hata rapor.py dosyasının 5. satırında, float(metin) çağrısında çıkıyor. 12. satır ise o fonksiyonu çağıran satırdır. Sonra o satıra hangi değerin geldiğine bakın: metin değişkeninde "abc" var.

Hata ayıklamanın adımları

Hata ararken satırları rastgele değiştirmeyin. Şu altı adımı sırayla izleyin:

  1. Yeniden oluşturun: Hata hangi girdiyle çıkıyor? Aynı girdiyle yeniden çıkıyor mu?
  2. Beklenen sonucu yazın: Program ne yapmalıydı? Hatanın türü ne: söz dizimi, çalışma zamanı, mantık?
  3. Küçültün: Hatayı gösteren en küçük örneği bulun.
  4. Gözlemleyin: Traceback varsa hata türünü, mesajı ve kendi kodunuzdaki satırı okuyun. O satırdaki değişkenlerin değerlerini print() ile yazdırın. Hatayı yakalıyorsanız except ... as e ile Python’ın mesajına bakın. None döndürebilen bir fonksiyonun sonucu kullanılmadan önce denetleniyor mu, kontrol edin.
  5. Tek değişiklik yapın: Hatanın nedeni için tek bir tahmin seçin ve yalnız onu sınayan küçük bir düzeltme yapın.
  6. Yeniden doğrulayın: Hem sorunlu hem sorunsuz girdiyi deneyin. Sonucu assert ile beklenen değerle karşılaştırın.

Bu adımları izleyen biri her adımda neyi sınadığını bilir.

Modül nedir?

Modül, fonksiyon ve değer tanımlarını bir arada tutan bir Python dosyasıdır. 12. bölümde import csv ile csv modülünü içe aktarmış, içindeki fonksiyonu csv.reader(...) diye çağırmıştık. math modülü de sayılarla ilgili hazır fonksiyonlar taşır. Bir öğrencinin not ortalaması 64.2 çıktı. math.ceil() sayıyı yukarı, math.floor() aşağı doğru tam sayıya yuvarlar. Hücre hangi iki sayıyı yazar?

Yuvarlama, karekök ya da π sayısı için kendi kodunuzu yazmanız gerekmez. Bu işler standart kütüphanedeki modüllerde hazır bulunur.

Tahmin et ve çalıştır: math. öneki

Aşağıdaki hücre ceil fonksiyonunu math. öneki olmadan çağırıyor. Hücre ne yazar?

Hücre bir sayı yazmaz, NameError verir. import math modülü programa katar, ama içindeki adları tek başına kullanılabilir yapmaz. Python ceil adında bir değişken ya da fonksiyon bulamaz. Son satırı print(math.ceil(ortalama)) yapıp yeniden çalıştırın: 65 yazılır.

Kendi modülümüz

Kendi yazdığınız her .py dosyası da bir modüldür. Örneğin hesaplar.py dosyası:

def kdv_hesapla(tutar, oran):
    return tutar * oran

def indirimli_fiyat(fiyat, oran):
    return fiyat - fiyat * oran

Aynı klasördeki başka bir dosyadan bu modülü şöyle kullanırsınız:

import hesaplar

print(hesaplar.kdv_hesapla(500, 0.20))

Modülden yalnızca bir fonksiyonu da alabilirsiniz:

from hesaplar import kdv_hesapla
print(kdv_hesapla(500, 0.20))

Main guard

Bir Python dosyasının doğrudan çalıştırılması ile modül olarak import edilmesinde main guard davranışı.

main guard ve import davranışı

Aşağıdaki if __name__ == "__main__": kalıbına main guard denir:

def main():
    print("Program başladı")

if __name__ == "__main__":
    main()

Main guard iki durumu birbirinden ayırır:

  • Dosya doğrudan çalıştırılırsa main() çağrılır.
  • Dosya başka bir dosyadan modül olarak içe aktarılırsa main() kendiliğinden çağrılmaz.

Alıştırma: modül fonksiyonunu kullanın

Dik kenarları a ve b olan dik üçgenin hipotenüsü a ** 2 + b ** 2 toplamının kareköküdür. hipotenus() fonksiyonunu bu hesabı math.sqrt() ile yapıp sonucu döndürecek biçimde tamamlayın. math.sqrt(x), x’in karekökünü döndürür. Beklenen sonuç 5.0’dır.

import math

def hipotenus(a, b):
    return math.sqrt(a ** 2 + b ** 2)

Mantık hatasında assert

Fonksiyon 100 TL’lik ürüne %20 indirim uygulayıp 80 döndürmeli. Hücre çalışınca ne olur?

Fonksiyon çalışır ve kendi içinde istisna yükselmez, ama 80 yerine 20.0 döndürür. assert satırı beklenen değeri gerçek sonuçla karşılaştırır ve AssertionError verir. Mantık hatası böylece fark edilir. Doğru fonksiyon:

def indirimli_fiyat(fiyat, oran):
    return fiyat - fiyat * oran

Hepsi bir arada: not dosyasından ortalama almak

Sınıf temsilcisi her hafta öğretim elemanına notlar.csv adında bir dosya gönderiyor. Dosyada her öğrencinin adı ve puanı var. Bir program bu dosyayı okuyup sınıfın ortalamasını yazıyor. Dosya her hafta düzgün gelmiyor, geçen dönem beş sorun çıktı. Temsilci bir hafta dosyayı göndermeyi unuttu. Bir öğrencinin puanı yerine girmedi yazıldı. Temsilci puanları başka bir dosyadan kopyaladığı için sütunun adı puan yerine not geldi. Bir öğrencinin puanı -5 girildi. Bir hafta da program hiçbir uyarı vermeden ortalamayı 32.5 yazdı, oysa geçerli puanların ortalaması elle hesaplanınca 65 çıkıyordu.

Aşağıdaki tablo bu beş durumda programın ne yapması gerektiğini Türkçe kuralıyla ve Python karşılığıyla yan yana koyuyor.

Durum Türkçe kural Python’da Dikkat
notlar.csv yok “Dosya yoksa ‘notlar.csv bulunamadı’ yaz ve dur” except FileNotFoundError: Çalışma zamanı hatası. Yakalanmazsa traceback dosyanın adını gösterir
Puan yerine girmedi “Puan sayı değilse o öğrenciyi atla ve kimi atladığını yaz” int() ValueError yükseltir, except ValueError: yakalar Atlanan öğrenciyi 0 saymak ortalamayı düşürür
Sütunun adı not “Puan sütunu yoksa dur ve hangi sütunun bulunamadığını yaz” except KeyError as e: “Sorun çıkarsa 0 say” kuralı burada bütün sınıfa 0 verir ve ortalama 0 çıkar. Türsüz except tam olarak bu kuraldır
Puan -5 “Puan 0 ile 100 arasında değilse geçersiz say” if 0 <= puan <= 100: denetimi. Fonksiyon geçersiz puanda None döndürür ya da raise ValueError(...) ile bildirir int("-5") hata vermez. Kuralı programcı koyar. None dönüyorsa çağıran is None ile denetler
Ortalama 32.5, olması gereken 65 “Sonucunu bildiğim küçük bir dosyayla dene, sonuçları karşılaştır” assert ortalama == 65 Mantık hatası mesaj vermez. Burada geçersiz puanlar 0 sayılıp bölmeye katılmış

Bütün durumlara tek bir “sorun çıkarsa 0 say” kuralı yetmez. Üçüncü ve beşinci satırda program hiç durmadan yanlış bir ortalama yazar ve kimseye haber vermez. Her durumun kendi kuralı vardır ve Python’da her kural ayrı bir except bloğuna ya da if denetimine karşılık gelir.

Üret: güvenli puan dönüştürme

Not dosyasındaki ikinci ve dördüncü durumu bir fonksiyonda çözelim. Fonksiyon dosyadan gelen puan metnini alacak.

Fonksiyon şu kurallara uysun:

  • Metin tam sayıya çevrilemiyorsa None döndürür.
  • Sayı 0–100 arasındaysa sayının kendisini döndürür.
  • Sayı bu aralığın dışındaysa None döndürür.
  • Fonksiyonun içinde print() kullanılmaz.

Beklenen çıktı: 85, None, None.

def puani_coz(metin):
    try:
        puan = int(metin)
    except ValueError:
        return None

    if 0 <= puan <= 100:
        return puan

    return None

Fonksiyon çalışınca sonuçları yazdırmakla kalmayın, sözleşmeyi assert ile de sınayın:

assert puani_coz("85") == 85
assert puani_coz("girmedi") is None
assert puani_coz("-5") is None

Sıra sizde: sınıf ortalaması

Aşağıdaki liste, notlar.csv dosyasından okunmuş dört kaydı taklit ediyor. sinif_ortalamasi() fonksiyonunu tamamlayın. Fonksiyon her kaydın puanını puani_coz() ile çözsün, atlanan öğrencinin adını yazdırsın ve yalnız geçerli puanların ortalamasını döndürsün. Hiç geçerli puan yoksa 11. bölümdeki kural geçerli: hesaplanabilecek ortalama yoktur ve fonksiyon None döndürür.

Son iki satırdaki assert’ler bu iki kuralı sınar. İlki not dosyasındaki beşinci durumun tekrar etmediğine bakar: geçersiz puanlar 0 sayılıp ortalamaya katılmamalı. İkincisi, geçerli puanı olmayan bir listede sonucun None olduğuna bakar.

Başlangıç kodu hiçbir puanı saymadığı için sayi 0 kalır ve return satırı ZeroDivisionError verir. Döngüyü yazınca ilk çağrıdaki hata kaybolur. Ama geçerli puanı olmayan listede sayi yine 0 kalır ve aynı bölme yeniden yapılır. Bölmeden önce sayi’nın 0 olup olmadığını denetleyin. Beklenen çıktı: Atlandı: Ece, Atlandı: Can, Ortalama: 65.0 ve ikinci çağrıdan gelen Atlandı: Ece.

Döngüde puan = puani_coz(kayit["puan"]) yazın. puan is None ise adı yazdırın, değilse toplam’a ekleyip sayi’yı bir artırın. Döngüden sonra if sayi == 0: ise return None yazın.

def puani_coz(metin):
    try:
        puan = int(metin)
    except ValueError:
        return None

    if 0 <= puan <= 100:
        return puan

    return None

def sinif_ortalamasi(kayitlar):
    toplam = 0
    sayi = 0

    for kayit in kayitlar:
        puan = puani_coz(kayit["puan"])
        if puan is None:
            print("Atlandı:", kayit["ad"])
        else:
            toplam = toplam + puan
            sayi = sayi + 1

    if sayi == 0:
        return None

    return toplam / sayi

kayitlar = [
    {"ad": "Ali", "puan": "85"},
    {"ad": "Ece", "puan": "girmedi"},
    {"ad": "Can", "puan": "-5"},
    {"ad": "Su", "puan": "45"},
]

ortalama = sinif_ortalamasi(kayitlar)
print("Ortalama:", ortalama)
assert ortalama == 65
assert sinif_ortalamasi([{"ad": "Ece", "puan": "girmedi"}]) is None

Kodunuz beklediğiniz sonucu vermiyorsa Hata ayıklamanın adımları başlığındaki altı adımı sırayla izleyin.

Sınav provası

Önce kendi cevabınızı seçin, sonra cevap anahtarında her şıkkın neden doğru ya da yanlış olduğunu okuyun. Yanlış şıklar rastgele yazılmadı; bu konuda öğrencilerin gerçekten yaptığı hatalardan seçildi. Sınav soruları da aynı yolla hazırlanır.

1. Söz dizimi hatası, çalışma zamanı hatası ve mantık hatası nasıl ayrılır?

  • A. Üçü de kod çalışırken çıkar; aralarındaki fark yalnızca mesajın metnidir
  • B. Söz dizimi hatası mesaj vermez; çalışma zamanı ve mantık hatası çalışırken çıkar
  • C. Çalışma zamanı hatası kod çalışmadan, söz dizimi hatası çalışırken çıkar; mantık hatası mesaj vermez
  • D. Söz dizimi hatası kod çalışmadan, çalışma zamanı hatası çalışırken çıkar; mantık hatası mesaj vermez
  • E. Söz dizimi hatası kod çalışmadan, çalışma zamanı hatası çalışırken çıkar; mantık hatası traceback gösterir

2. Bir daire çevresi fonksiyonu math.pi * yaricap döndürüyor. Program hata vermiyor ama sonuçlar hep olması gerekenin yarısı çıkıyor. Bu nasıl bir hatadır?

  • A. Çalışma zamanı hatası
  • B. Kodlama hatası
  • C. Mantık hatası
  • D. Söz dizimi hatası
  • E. ValueError

3. Aşağıdaki kod neden sorunludur?

try:
    puan = int(satir["puan"])
except:
    puan = 0
  • A. except bloğuna pass yazılmadığı için
  • B. try bloğu tek satırdan oluştuğu için
  • C. puan değişkeni iki farklı yerde atandığı için
  • D. int() çağrısı try içinde kullanılamadığı için
  • E. except her istisnayı yakaladığı için

4. CSV işleyen bir programda “dosya yok” ve “beklenen sütun yok” durumları sırasıyla hangi istisnalara karşılık gelir?

  • A. FileNotFoundError ve KeyError
  • B. İkisinde de OSError çıkar
  • C. ValueError ve TypeError
  • D. IndexError ve NameError
  • E. KeyError ve FileNotFoundError

5. raise ValueError(...) ile assert arasındaki kullanım farkı nedir?

  • A. raise programı durdurmaz, assert durdurur
  • B. assert girdiyi düzeltir, raise girdiyi reddeder
  • C. assert çağırana hata bildirir, raise kendi beklentinizi sınar
  • D. raise çağırana hata bildirir, assert kendi beklentinizi sınar
  • E. raise istisnayı yakalar, assert istisna yükseltir

6. None denetimi neden sonuc == None yerine sonuc is None biçiminde yazılır?

  • A. None bir sayı olduğu için == uygun değildir
  • B. is daha hızlı olduğu için zorunludur
  • C. None tek nesnedir, is aynı nesne mi diye bakar
  • D. == None yazımı hata verir
  • E. == None boş metni de None sayar

7. Bir program şu traceback ile duruyor:

Traceback (most recent call last):
  File "notlar.py", line 9, in <module>
    ort = ortalama_hesapla(puanlar)
  File "notlar.py", line 4, in ortalama_hesapla
    return toplam / len(liste)
ZeroDivisionError: division by zero

Hata hangi satırda çıkıyor ve türü nedir?

  • A. Satır 9’da; TypeError
  • B. Satır 9’da; ZeroDivisionError
  • C. Satır 1’de; Traceback
  • D. Satır 4’te; ValueError
  • E. Satır 4’te; ZeroDivisionError

8. Aşağıdaki program çalıştırılıyor:

import math

ortalama = 72.8
print(floor(ortalama))

Program ne yapar?

  • A. NameError verir
  • B. TypeError verir
  • C. ImportError verir
  • D. 72 yazar
  • E. 73 yazar

9. selam.py dosyasının içeriği şöyle:

def selamla():
    print("Merhaba")

if __name__ == "__main__":
    selamla()

Aynı klasördeki program.py dosyasında yalnız import selam satırı var. program.py doğrudan çalıştırılınca ekranda ne görünür?

  • A. NameError hatası
  • B. Hiçbir şey görünmez
  • C. __main__
  • D. Merhaba
  • E. selam

1. Doğru: D. Söz dizimi hatasında Python kodu çalıştırmaya hiç başlamaz. Çalışma zamanı hatası kod çalışırken çıkar. Mantık hatası mesaj vermez ama sonuç yanlış olur. En tehlikelisi mantık hatasıdır, çünkü program sorunsuz çalışıyor gibi görünür ve yanlışlık ancak sonuç denetlenirse fark edilir.

  • A yanlış: Üçünde de program bir noktada beklenmedik davranır, bu yüzden aynı anda çıktıkları sanılabilir. Ama söz dizimi hatasında kod hiç çalışmaya başlamaz, mantık hatası ise hiç mesaj vermez.
  • B yanlış: Söz dizimi hatası kod çalışmadan çıktığı için sessiz kaldığı düşünülebilir. Ama Python söz dizimi hatasında SyntaxError mesajı ve satır bilgisi gösterir; mesaj vermeyen mantık hatasıdır.
  • C yanlış: İki hata da traceback ile görüldüğü için hangisinin ne zaman çıktığı karışabilir. Ama roller ters yazılmış: kod çalışmaya başlamadan yakalanan, söz dizimi hatasıdır. Çalışma zamanı hatası ancak kod çalışırken çıkar.
  • E yanlış: “Hata” sözcüğü bir mesaj beklentisi doğurduğu için mantık hatasının da traceback göstereceği sanılır. Ama mantık hatası mesaj vermez; program çalışır, yalnızca sonuç yanlıştır. Bu yüzden bulunması da zordur.

2. Doğru: C. Formül eksik yazılmış; doğrusu 2 * math.pi * yaricaptır. Kod geçerli ve çalışıyor; yanlış olan yalnızca hesabın kendisi. Bu tür hatalar ancak sonuç kontrol edilirse fark edilir.

  • A yanlış: Sorun program çalışırken fark edildiği için akla yatkın gelir. Ama program hata vermeden tamamlanıyor; çalışma zamanı hatası programı durdururdu.
  • B yanlış: Günlük dilde “kodda hata” anlamında söylendiği için cazip gelir. Ama kodlama (encoding) karakterlerin baytlara çevrilmesiyle ilgilidir; burada sorun formülde.
  • D yanlış: Formülde bir parça eksik olduğu için yazım yanlışı gibi görünür. Ama Python kodu sorunsuz okuyor ve çalıştırıyor.
  • E yanlış: Değer yanlış çıktığı için ada bakıp bu istisna seçilebilir. Ama hiçbir istisna oluşmuyor.

3. Doğru: E. except satırında tür yazılmadığı için her istisna yakalanır. satir sözlüğünde "puan" sütunu yoksa KeyError de bu bloğa düşer ve öğrenci hata vermeden 0 puan alır. Burada beklenen hata, metnin sayıya çevrilememesidir. except ValueError: yazılırsa yalnız o yakalanır, eksik sütun ise traceback’te KeyError olarak görünür kalır.

  • A yanlış: Boş geçilen except örneklerinde pass görüldüğü için her except bloğunda zorunlu sanılabilir. Ama pass yalnızca blok boş kalacaksa yazılır; burada blokta puan = 0 satırı var.
  • B yanlış: Kısa bir try bloğu eksik yazılmış gibi görünebilir. Ama tek satırlık try bloğu önerilen bir uygulamadır; sorun exceptte.
  • C yanlış: Aynı ada iki atama görmek çakışma gibi görünür. Ama atama iki ayrı kolda yazılmış; hangisi çalışırsa puan onun değerini alır. Bunda sorun yok.
  • D yanlış: Hata verebilecek bir çağrının korumalı bloğa konamayacağı düşünülebilir. Ama tersine, int() çağrısı hata verebileceği için zaten try içine alınır.

4. Doğru: A. Bulunamayan dosya FileNotFoundError, kayıt sözlüğünde olmayan sütun adı KeyError verir.

  • B yanlış: FileNotFoundError gerçekten bir OSError türü olduğu için iki durum aynı hataya bağlanabilir. Ama eksik sütun işletim sistemiyle ilgili değildir; kayıt sözlüğünde olmayan anahtara erişmek KeyError verir.
  • C yanlış: CSV okurken en sık görülen hata ValueError olduğu için her sorun ona bağlanabilir. Ama ValueError dönüştürülemeyen değerde, TypeError uyumsuz türde çıkar. Dosyanın ya da sütunun yokluğu bunlardan biri değildir.
  • D yanlış: Eksik sütun “olmayan bir yere erişmek”, eksik dosya “olmayan bir ad” gibi düşünülebilir. Ama IndexError liste dışındaki bir indekste, NameError tanımlanmamış bir değişken adında çıkar.
  • E yanlış: İki istisna doğru seçilmiş, bu yüzden şık ilk bakışta doğru görünür. Ama sıra ters: dosya yokken FileNotFoundError, sütun yokken KeyError çıkar.

5. Doğru: D. raise, sözleşmeye uymayan değeri çağıran koda bildirir ve programın gerçek kullanımında da çalışır. assert geliştirme sırasında kendi beklentinizi hızlıca sınamak içindir. assert kontrolleri Python’ı çalıştırırken verilen bir seçenekle kapatılabilir; bu yüzden girdi denetimi asserte bırakılmaz.

  • A yanlış: raise çoğu örnekte bir try içinde yakalandığı için programın devam ettiği görülür ve durdurmadığı sanılır. Ama yakalanmayan bir raise de programı durdurur.
  • B yanlış: assert bir beklentiyi dile getirdiği için değeri o beklentiye uydurduğu sanılabilir. Ama assert hiçbir değeri değiştirmez; koşul yanlışsa yalnızca AssertionError verir.
  • C yanlış: İki araç da hata bildirdiği için rolleri kolayca karışır. Ama roller ters yazılmış: testte ve geliştirmede assert, çağırana bildirmede raise kullanılır.
  • E yanlış: İstisnalar try / except ile birlikte anlatıldığı için raise da yakalamayla ilişkilendirilebilir. Ama yakalamak exceptin işidir; raise istisna yükseltir.

6. Doğru: C. Programda tek bir None nesnesi vardır. is, iki tarafın aynı nesne olup olmadığına bakar. sonuc is None bu yüzden sonucun None nesnesinin kendisi olup olmadığını doğrudan sorar ve niyeti açıkça gösterir.

  • A yanlış: None çoğu zaman 0 ile karıştırıldığı için sayı sanılabilir. Ama None sayı değildir; “değer yok” anlamına gelen ayrı bir nesnedir.
  • B yanlış: is gerçekten biraz daha hızlıdır, bu yüzden gerekçe gibi görünür. Ama asıl gerekçe hız değil, doğruluk ve okunabilirliktir; zorunluluk da yoktur.
  • D yanlış: Önerilmeyen bir yazımın yasak olduğu düşünülebilir. Ama == None hata vermez; yalnızca önerilen yazım değildir.
  • E yanlış: Boş metin de “değer yok” gibi algılandığı için == ile None’a eşit çıkacağı sanılabilir. Ama "" == None sonucu False’tur; boş metin bir strdir.

7. Doğru: E. Traceback’in en alt satırı hata türünü ve mesajı verir: ZeroDivisionError, yani sıfıra bölme. Kendi dosyanıza ait en alttaki satır hatanın çıktığı yerdir: notlar.py, 4. satır. 9. satır yalnız o fonksiyonu çağıran satırdır.

  • A yanlış: Fonksiyona yanlış türde değer verildiği düşünülürse TypeError beklenir. Ama traceback’in son satırı ZeroDivisionError diyor; hatanın çıktığı satır da çağrının yapıldığı 9. değil, bölmenin yapıldığı 4. satırdır.
  • B yanlış: Traceback yukarıdan okunduğunda ilk görülen satır hatanın yeri sanılır. Ama 9. satır fonksiyonu çağıran satırdır; bölme 4. satırda yapılır ve hata orada çıkar.
  • C yanlış: İlk satırdaki Traceback sözcüğü bir hata adı gibi görünebilir. Ama bu satır yalnız dökümün başlığıdır; hata türü en alttadır, satır numarası da File satırlarında yazar.
  • D yanlış: Veri sorunlarında sık görüldüğü için ValueError akla gelir. Ama hata türü traceback’in en alt satırında yazar ve orada ZeroDivisionError görünüyor.

8. Doğru: A. import math modülü programa katar, ama içindeki adları tek başına kullanılabilir yapmaz. Fonksiyon math.floor(ortalama) diye modül önekiyle çağrılmalıdır. Python floor adında bir değişken ya da fonksiyon bulamadığı için NameError verir.

  • B yanlış: Fonksiyona ondalıklı sayı verildiği için tür sorunu sanılabilir. Ama math.floor() ondalıklı sayıyla çalışır; sorun türde değil, adın öneksiz yazılmasındadır.
  • C yanlış: Hata import satırıyla ilgiliymiş gibi görünebilir. Ama math standart kütüphanededir ve sorunsuz içe aktarılır; hata floor adının kullanıldığı satırda çıkar.
  • D yanlış: math.floor(72.8) gerçekten 72 döndürür, bu yüzden program doğru çalışıyor sanılabilir. Ama satırda math. öneki yok; Python floor adını tanımaz ve hiçbir sayı yazılmaz.
  • E yanlış: Ortalama yuvarlanırken en yakın tam sayının seçileceği düşünülebilir. Ama floor aşağı yuvarlar; üstelik bu satır öneksiz yazıldığı için hiç çalışmaz.

9. Doğru: B. selam.py modül olarak içe aktarıldığı için main guard’ın koşulu yanlış olur ve selamla() çağrılmaz. def satırı yalnız fonksiyonu tanımlar, program.py da başka bir şey yazdırmaz. selam.py doğrudan çalıştırılsaydı Merhaba yazılırdı.

  • A yanlış: program.py selamla() fonksiyonunu hiç kullanmadığı için bir ad hatası beklenebilir. Ama import selam geçerli bir satırdır ve programda tanımsız bir ad kullanılmıyor.
  • C yanlış: Satırda "__main__" yazdığı için ekrana bu metnin çıkacağı düşünülebilir. Ama bu metin yalnız karşılaştırmada kullanılır, yazdırılmaz.
  • D yanlış: Dosyada selamla() çağrısı olduğu için içe aktarınca çalışacağı sanılabilir. Ama çağrı main guard’ın altında; yalnız selam.py doğrudan çalıştırılınca çalışır.
  • E yanlış: İçe aktarılan modülün adı selam olduğu için bunun görüneceği sanılabilir. Ama import satırı modülün adını yazdırmaz.

Tek sayfa özet

  • Söz dizimi hatası kod çalışmadan önce yazımda, çalışma zamanı hatası kod çalışırken, mantık hatası ise yanlış sonuçta ortaya çıkar.
  • Mantık hatasında program çalışır ama sonuç yanlıştır. Python bunu fark etmez, sonucu assert ile beklenen değerle karşılaştırmak gerekir.
  • Python devam edemediği bir durumda istisna yükseltir. Yakalanmayan istisna programı durdurur ve bir traceback yazdırır.
  • try/except ile beklediğiniz belirli istisnaları yakalarsınız. Türü yazılmamış geniş except gerçek hataları gizler: eksik sütun bile hata vermeden 0 puana dönüşebilir.
  • except ... as e ile istisnanın mesajını okuyabilirsiniz.
  • Eksik dosya, eksik sütun ve sayıya çevrilemeyen değer sırasıyla FileNotFoundError, KeyError ve ValueError ile yakalanır.
  • int("-5") hata vermez. Puanın 0 ile 100 arasında olması gibi kuralları programcı if ile denetler.
  • raise ValueError(...), sözleşmeye uymayan bir değeri çağıran koda açıkça bildirir.
  • Hata sinyali olarak None döndürülebilir. Bunun bedeli, çağıranın her seferinde is None kontrolü yapmasıdır. if not sonuc yazılırsa geçerli bir 0 sonucu da None gibi işlenir.
  • Traceback’i okumaya en alttaki hata türü ve mesajdan başlayın, sonra kendi kodunuzdaki satırı bulun.
  • Hata ayıklarken sorunu yeniden oluşturur, beklenen sonucu yazar, örneği küçültür, gözlemler, tek değişiklik yapar ve düzeltmeyi doğrularsınız.
  • Standart kütüphane modülleri import ile içe aktarılır ve math.ceil() gibi modül önekiyle kullanılır. Kendi yazdığınız Python dosyaları da birer modüldür.
  • Main guard, dosyanın doğrudan çalıştırıldığı durumu modül olarak içe aktarıldığı durumdan ayırır.

Son bölümde yeni kavram yok. İlk 13 haftanın araçlarıyla CSV okuyan, modüllere ayrılmış, hataları yakalayan, koleksiyonlarla çalışan ve kendini assert ile sınayan küçük bir uygulama yazacağız.

Bu bölümün kazanımları

Bu bölümü bitiren öğrenci:

  • Söz dizimi, çalışma zamanı ve mantık hatasını birbirinden ayırt eder.
  • try / except ile belirli bir istisnayı yakalar ve geniş except riskini açıklar.
  • FileNotFoundError, KeyError ve ValueError’ı doğru duruma eşler.
  • raise ile sözleşme ihlalini bildirir ve bunu assertten ayırır.
  • None sinyalini kullanır ve sonucu is None ile denetler.
  • Traceback’ten hata türünü, mesajı ve hatanın kendi kodundaki yerini okur.
  • import ile bir modülü içe aktarır ve içindeki adları modül önekiyle kullanır.
  • Main guard’ın dosyanın doğrudan çalıştırılmasını içe aktarılmasından nasıl ayırdığını açıklar.
Başa dön