Ek: 13. hafta ev alıştırmaları

13. hafta ev alıştırmaları: istisnalar, modüller ve hata ayıklama

Bu sayfadaki sekiz alıştırma İstisnalar, modüller ve hata ayıklama bölümünün konularıyla kod yazdırır. Alıştırmalar kolaydan zora sıralı. Birincisi tek bir istisnayı yakalar, ikincisi math modülünü kullanır. Sonraki üçü iki ayrı except bloğu yazdırır, None sonucunu is None ile denetletir ve geçersiz değeri raise ile reddettirir. Altıncısında bir mantık hatasını assert ile bulup düzeltirsiniz. Son ikisi bozuk kayıtları atlayıp devam eden döngü kurar. Sonuncusu bir CSV dosyasından rapor çıkarır ve eksik dosyayı, eksik sütunu ayrı ayrı bildirir.

Son alıştırmanın hücresi CSV dosyalarını tarayıcının içinde, bu sayfaya ait geçici bir alanda oluşturur. Bilgisayarınızdaki dosyalara dokunmaz. Hücrenin başındaki # Hazırlık satırları dosyaları her çalıştırmada yeniden yazar. Hazırlık satırlarını değiştirmeyin, yalnız fonksiyonu yazın.

Her alıştırma aynı düzende:

  • Ne yapacaksınız? Yazacağınız kodun işini anlatır.
  • Nerede işinize yarar? Bu işin gerçek bir programda nerede karşınıza çıkacağını söyler.
  • Doğru olduğunu nasıl anlarsınız? Hücrenin sonundaki assert satırlarını gösterir. Hücre hata vermeden Kontroller tamamlandı yazarsa çözümünüz denemelerin hepsini geçmiştir.

Kodu hücrenin içine yazın ve Run Code düğmesine basın. Hücrenin altında bir geri bildirim de çıkar: fonksiyonunuzu kendi hazırladığı başka girdilerle dener. Takılırsanız önce ipucunu açın. Çözümü, kendi kodunuz çalıştıktan sonra karşılaştırmak için açın. Yazdığınız kod tarayıcınızda saklanır: sayfayı kapatıp açtığınızda kaldığınız yerden devam edersiniz.

1. Banka hesabındaki hareketler

Ne yapacaksınız? Bir banka uygulaması hesap hareketlerini metin olarak veriyor. Yatırılan para "1200" gibi, çekilen para "-250" gibi eksi işaretiyle yazılıyor. Bazı kayıtlarda tutarın yerinde "iptal" yazıyor ya da tutar boş. tutar_coz(metin) adlı fonksiyonu yazın. Metin tam sayıya çevrilebiliyorsa fonksiyon sayıyı, çevrilemiyorsa None döndürsün. Yalnız int()’in yükselttiği ValueError’ı yakalayın.

Nerede işinize yarar? Kullanıcının yazdığı ya da dosyadan okunan her sayı önce metindir. Program çevrilemeyen bir metinde durmamalı, o kaydı ayırıp devam edebilmeli.

Doğru olduğunu nasıl anlarsınız? Dört assert geçmeli: iki geçerli tutar sayıya çevrilir, iki geçersiz kayıt None verir.

int(metin) satırını try bloğuna yazın ve sonucu orada döndürün. except ValueError: bloğunda return None yazın.

def tutar_coz(metin):
    try:
        return int(metin)
    except ValueError:
        return None

assert tutar_coz("1200") == 1200
assert tutar_coz("-250") == -250
assert tutar_coz("iptal") is None
assert tutar_coz("") is None

print("Kontroller tamamlandı")

Metni önce metin.isdigit() ile denetleseydiniz "-250" için False alırdınız, çünkü eksi işareti rakam değildir. int() eksi işaretini de başta ve sondaki boşlukları da tanır. Bir metnin sayıya çevrilip çevrilemeyeceğini en kolay int()’i denemek söyler.

2. Okul gezisi için otobüs

Ne yapacaksınız? Okul gezisine ogrenci kadar öğrenci gidecek, her otobüse en çok kapasite kişi biniyor. otobus_sayisi(ogrenci, kapasite) adlı fonksiyonu yazın. Fonksiyon gereken otobüs sayısını döndürsün. Kimse dışarıda kalmamalı: 47 öğrenci için 15 kişilik 3 otobüs yetmez, 4 otobüs gerekir. Bölümü yukarı yuvarlamak için math modülündeki math.ceil() fonksiyonunu kullanın.

Nerede işinize yarar? Kaç kutu, kaç sayfa ya da kaç masa gerektiğini hesaplarken artan küçük bir parça da bir birim daha ister. Bu yuvarlamayı kendiniz yazmanız gerekmez, math modülünde hazır.

Doğru olduğunu nasıl anlarsınız? Üç assert geçmeli. Bölme tam çıkınca (45 öğrenci) otobüs eklenmez, hiç öğrenci yoksa otobüs de gerekmez.

ogrenci / kapasite bölümünü math.ceil()’e verin ve sonucu döndürün. math. önekini unutmayın.

import math

def otobus_sayisi(ogrenci, kapasite):
    return math.ceil(ogrenci / kapasite)

assert otobus_sayisi(47, 15) == 4
assert otobus_sayisi(45, 15) == 3
assert otobus_sayisi(0, 15) == 0

print("Kontroller tamamlandı")

round(47 / 15) 3 verir ve iki öğrenci dışarıda kalır, çünkü round() en yakın tam sayıya yuvarlar. 47 // 15 + 1 bu örnekte 4 verir, ama bölme tam çıkınca (45 öğrenci) gereksiz bir otobüs ekler. math.ceil() iki durumda da doğru sonucu verir.

3. Hesabı paylaşmak

Ne yapacaksınız? Arkadaşlar yemekten sonra hesabı eşit paylaşıyor. Bir uygulamada tutar ve kişi sayısı iki kutuya yazılıyor, ikisi de fonksiyona metin olarak geliyor. kisi_basi(tutar_metni, kisi_metni) adlı fonksiyonu yazın. Fonksiyon iki metni int() ile sayıya çevirsin, tutarı kişi sayısına bölsün ve her durumda bir metin döndürsün:

  • Hesap yapılabiliyorsa "Kişi başı 225.0 TL" gibi bir metin. Bölümü metne f-string ile yazın: f"Kişi başı {sonuc} TL".
  • Kutulardan biri sayıya çevrilemiyorsa "Tutar ve kişi sayısı sayı olmalı".
  • Kişi sayısı 0 ise "Kişi sayısı 0 olamaz".

İki hatayı iki ayrı except bloğunda yakalayın.

Nerede işinize yarar? Bir hesapta birden çok şey ters gidebilir. Hangisinin ters gittiğini söyleyen program, her durumda “bir hata oluştu” diyen programdan daha kolay kullanılır.

Doğru olduğunu nasıl anlarsınız? Üç assert geçmeli: bir geçerli hesap ve iki ayrı hata mesajı.

Üç satırı (iki int() ve bölme) aynı try bloğuna yazın. Altına except ValueError: ve except ZeroDivisionError: bloklarını ayrı ayrı ekleyin, her biri kendi mesajını döndürsün.

def kisi_basi(tutar_metni, kisi_metni):
    try:
        tutar = int(tutar_metni)
        kisi = int(kisi_metni)
        sonuc = tutar / kisi
    except ValueError:
        return "Tutar ve kişi sayısı sayı olmalı"
    except ZeroDivisionError:
        return "Kişi sayısı 0 olamaz"
    return f"Kişi başı {sonuc} TL"

assert kisi_basi("900", "4") == "Kişi başı 225.0 TL"
assert kisi_basi("900", "dört") == "Tutar ve kişi sayısı sayı olmalı"
assert kisi_basi("900", "0") == "Kişi sayısı 0 olamaz"

print("Kontroller tamamlandı")

Kişi sayısı "0" olunca int() sorunsuz çalışır, hata bölme satırında çıkar. İki except bloğu aynı try bloğunu izler, hangisinin çalışacağını yükselen istisnanın türü belirler.

4. Kelime oyununun skor tablosu

Ne yapacaksınız? Bir kelime oyunu oyuncuların skorunu bir sözlükte tutuyor. Hücredeki skor_bul(tablo, oyuncu) fonksiyonu hazır: oyuncu tabloda varsa skorunu, yoksa None döndürüyor. Hiç kelime bulamayan oyuncunun skoru 0’dır, bu da geçerli bir skordur. durum_yaz(tablo, oyuncu) adlı fonksiyonu yazın. Fonksiyon skor_bul()’u çağırsın ve iki metinden birini döndürsün:

  • Oyuncu tabloda yoksa: "Mina oyuna katılmadı"
  • Oyuncu tabloda varsa: "Elif: 12 puan"

Nerede işinize yarar? None döndürebilen bir fonksiyonu çağıran her yer, sonucu kullanmadan önce denetler. 0, boş metin ve boş liste de if içinde yanlış sayıldığı için bu denetim is None ile yazılır.

Doğru olduğunu nasıl anlarsınız? Üç assert geçmeli. Kaan’ın skoru 0, ama oyuna katıldı.

skor = skor_bul(tablo, oyuncu) yazın. if skor is None: ise katılmadı metnini döndürün, değilse f"{oyuncu}: {skor} puan" döndürün.

def skor_bul(tablo, oyuncu):
    if oyuncu in tablo:
        return tablo[oyuncu]
    return None

def durum_yaz(tablo, oyuncu):
    skor = skor_bul(tablo, oyuncu)
    if skor is None:
        return f"{oyuncu} oyuna katılmadı"
    return f"{oyuncu}: {skor} puan"

tablo = {"Elif": 12, "Kaan": 0}

assert durum_yaz(tablo, "Elif") == "Elif: 12 puan"
assert durum_yaz(tablo, "Kaan") == "Kaan: 0 puan"
assert durum_yaz(tablo, "Mina") == "Mina oyuna katılmadı"

print("Kontroller tamamlandı")

if not skor: yazsaydınız Kaan’ın 0 skoru da yanlış sayılırdı ve fonksiyon "Kaan oyuna katılmadı" döndürürdü.

5. Kargo ücreti

Ne yapacaksınız? Bir kargo şirketi gönderinin ücretini ağırlığına göre hesaplıyor: 40 TL sabit ücret, üstüne kilo başına 5 TL. Şirket 0 kilodan ağır, en çok 30 kilo olan paketleri taşıyor. kargo_ucreti(kilo) adlı fonksiyonu yazın. Kilo bu aralıktaysa fonksiyon ücreti döndürsün. Aralığın dışındaysa geçersiz değeri raise ValueError(...) ile çağıran koda bildirsin. Parantezin içine sorunu anlatan bir metin yazın, örneğin "kilo 0'dan büyük, en çok 30 olmalı". Metni kendiniz de yazabilirsiniz, yeter ki boş olmasın. İstisnayı fonksiyonun içinde yakalamayın, çağıran kod yakalar. Fonksiyon print() kullanmasın, geçersiz kiloda None da döndürmesin.

Nerede işinize yarar? Fonksiyonu yazan kişi hangi değerin geçersiz olduğunu bilir, ama ne yapılacağına çağıran kod karar verir. Kargo şubesindeki program görevliye uyarı gösterir, günlük toplamı hesaplayan program o paketi ayrıca listeler. İkisi de except ValueError ile aynı hatayı yakalar.

Doğru olduğunu nasıl anlarsınız? İki assert ücreti dener. Ardından gelen try bloğu 31 kiloluk paketin reddedildiğini dener: ValueError yükselirse reddedildi değişkeni True olur.

Fonksiyonun ilk satırında if kilo <= 0 or kilo > 30: koşulunu yazın ve altına raise ValueError(...) koyun. Koşul yanlışsa ücreti hesaplayıp döndürün.

def kargo_ucreti(kilo):
    if kilo <= 0 or kilo > 30:
        raise ValueError("kilo 0'dan büyük, en çok 30 olmalı")
    return 40 + kilo * 5

assert kargo_ucreti(2) == 50
assert kargo_ucreti(30) == 190

try:
    kargo_ucreti(31)
    reddedildi = False
except ValueError as e:
    print("Reddedildi:", e)
    reddedildi = True

assert reddedildi

print("Kontroller tamamlandı")

raise satırı çalışınca fonksiyonun kalanı atlanır, return satırına gelinmez. Hücrede kargo_ucreti(31) çağrısından sonraki reddedildi = False satırı da bu yüzden çalışmaz: yükselen istisna doğrudan except ValueError bloğuna geçer.

6. Su faturasındaki mantık hatası

Ne yapacaksınız? Belediye su faturasını kademeli hesaplıyor. İlk 10 m³’ün her metreküpü 20 TL, 10 m³’ü aşan her metreküp 30 TL. 15 m³ kullanan bir ev 10 × 20 + 5 × 30 = 350 TL, 6 m³ kullanan bir ev 6 × 20 = 120 TL öder. Hücredeki fatura(m3) fonksiyonu hata vermeden çalışıyor ve 15 m³ için doğru sonucu buluyor, ama içinde bir mantık hatası var. Önce hücreyi olduğu gibi çalıştırın: ikinci assert AssertionError verir. Fonksiyonu düzeltin. Sonra kuralın değiştiği 10 m³ için beklenen ücreti kendiniz hesaplayın ve bunu sınayan üçüncü bir assert satırı ekleyin.

Nerede işinize yarar? Bir girdide doğru sonuç veren program her girdide doğru sanılır. Mantık hatası mesaj vermez, ancak sonuç beklenen değerle karşılaştırılınca görünür. Kuralın değiştiği sınırın altını, üstünü ve kendisini assert ile denemek bu tür hataları yakalar.

Doğru olduğunu nasıl anlarsınız? Üç assert geçmeli: hücredeki iki satır ve sizin eklediğiniz fatura(10) denetimi.

Formül yalnız 10 m³’ü aşan evler için doğru. Fonksiyonun başına if m3 <= 10: koşulunu yazın ve bu durumda m3 * 20 döndürün. 10 m³’ün ücreti 10 × 20 = 200 TL.

def fatura(m3):
    if m3 <= 10:
        return m3 * 20
    return 10 * 20 + (m3 - 10) * 30

assert fatura(15) == 350
assert fatura(6) == 120
assert fatura(10) == 200

print("Kontroller tamamlandı")

Hata yalnız 10 m³’ün altında görünüyordu. Fonksiyonu yalnız 15 m³ ile deneyen biri onu doğru sanırdı. Koşulu m3 < 10 diye yazsaydınız da 10 m³ için iki formül aynı sonucu (200) verdiği için sonuç değişmezdi.

7. Yardım kampanyasının formları

Ne yapacaksınız? Okulun yardım kampanyasında her sınıf topladığı bağışı bir forma yazıyor. Formlardaki tutarlar bir listede metin olarak duruyor. Bazı formlar hatalı: tutarın yerine "yüz" yazılmış ya da kutu boş bırakılmış. bagis_toplami(tutarlar) adlı fonksiyonu yazın. Fonksiyon her metni int() ile çevirsin, çevrilebilenleri toplasın, çevrilemeyenleri saysın ve (toplam, atlanan) demetini döndürsün. Hatalı bir form, ondan sonraki formların toplanmasını engellemesin.

Nerede işinize yarar? Yüzlerce satırlık bir dosyada tek bir bozuk satır yüzünden bütün işin durması istenmez. try bloğu döngünün içinde olunca yalnız bozuk satır atlanır, döngü sonraki satırla devam eder.

Doğru olduğunu nasıl anlarsınız? Üç assert geçmeli. İlk listede iki hatalı form var, ikisi de geçerli formların arasında.

toplam ve atlanan sayaçlarını döngüden önce 0 yapın. Döngünün içinde try: bloğunda metni çevirip toplam’a ekleyin, except ValueError: bloğunda atlanan’ı bir artırın.

def bagis_toplami(tutarlar):
    toplam = 0
    atlanan = 0
    for metin in tutarlar:
        try:
            toplam = toplam + int(metin)
        except ValueError:
            atlanan = atlanan + 1
    return toplam, atlanan

assert bagis_toplami(["250", "yüz", "400", "", "150"]) == (800, 2)
assert bagis_toplami(["120", "80"]) == (200, 0)
assert bagis_toplami([]) == (0, 0)

print("Kontroller tamamlandı")

try bloğunu döngünün dışına yazsaydınız ilk listede "yüz" metni ValueError yükseltir, döngü orada biterdi. Fonksiyon 400 ve 150’yi hiç görmeden (250, 1) döndürürdü.

8. Kütüphane şubelerinin ödünç raporu

Ne yapacaksınız? Bir ilçe kütüphanesinin şubeleri ay sonunda ödünç verdikleri kitap sayısını oduncler.csv dosyasında gönderiyor. Şubeler dosyayı bölge ayarı Türkçe olan Excel’den CSV UTF-8 olarak kaydediyor: dosyanın başında BOM var, sütun ayracı noktalı virgül. Not Defteri’nde şöyle görünür:

sube;adet
Merkez;120
Çarşı;yok
Liman;45
Kampüs;
Köy
Sahil;30

odunc_raporu(dosya_adi) adlı fonksiyonu yazın. Fonksiyon dosyayı encoding="utf-8-sig" ve newline="" ile açsın, csv.DictReader ile delimiter=";" vererek okusun ve bir rapor metni döndürsün:

  • Dosya yoksa "Dosya bulunamadı: kasim.csv" gibi, dosyanın adını taşıyan bir metin döndürsün.
  • Başlıkta adet sütunu yoksa o dosyadan rapor çıkmaz, fonksiyon "Sütun bulunamadı: adet" döndürsün. Bunu satırları okumadan önce denetleyin. okuyucu.fieldnames, başlık satırındaki sütun adlarının listesidir: ["sube", "adet"] gibi. Dosyada başlıktan başka satır olmasa bile bu liste dolar. Dosya tamamen boşsa, yani başlık satırı bile yoksa fieldnames None olur. Bu dosyadan da rapor çıkmaz, fonksiyon yine "Sütun bulunamadı: adet" döndürsün.
  • Her satırın adet değerini int() ile çevirip toplasın. Çevrilemeyen satırı bozuk sayıp sonraki satırlarla devam etsin. Köy satırında noktalı virgül olmadığı için DictReader eksik alana None verir, int(None) da TypeError yükseltir. Bu satır da bozuktur. except (ValueError, TypeError): iki türü birlikte yakalar.
  • Sorun yoksa "Toplam 195 kitap, 3 satır atlandı" gibi bir metin döndürsün.

Nerede işinize yarar? Başkasının gönderdiği dosyada üç ayrı sorun çıkabilir ve her birine farklı davranılır. Bozuk bir satır atlanabilir. Dosya ya da sütun yoksa raporun anlamı kalmaz, program bunu açıkça söylemeli.

Doğru olduğunu nasıl anlarsınız? Üç assert geçmeli. eski.csv dosyasında sütunun adı adet değil sayi, kasim.csv diye bir dosya da yok.

Dosyanın tamamını bir try bloğu sarar: with open(...) onun içinde durur, altında except FileNotFoundError: gelir. Okuyucuyu kurduktan hemen sonra if okuyucu.fieldnames is None or "adet" not in okuyucu.fieldnames: ile başlığa bakın. Döngünün içinde ikinci bir try yalnız int(kayit["adet"]) satırını sarar ve except (ValueError, TypeError): ile bozuk satırı sayar.

import csv

# Hazırlık: oduncler.csv ve eski.csv dosyalarını oluşturur
with open("oduncler.csv", "w", encoding="utf-8-sig") as dosya:
    dosya.write("sube;adet\nMerkez;120\nÇarşı;yok\nLiman;45\nKampüs;\nKöy\nSahil;30\n")
with open("eski.csv", "w", encoding="utf-8-sig") as dosya:
    dosya.write("sube;sayi\nMerkez;80\nLiman;20\n")

def odunc_raporu(dosya_adi):
    toplam = 0
    atlanan = 0
    try:
        with open(dosya_adi, "r", encoding="utf-8-sig", newline="") as dosya:
            okuyucu = csv.DictReader(dosya, delimiter=";")
            if okuyucu.fieldnames is None or "adet" not in okuyucu.fieldnames:
                return "Sütun bulunamadı: adet"
            for kayit in okuyucu:
                try:
                    toplam = toplam + int(kayit["adet"])
                except (ValueError, TypeError):
                    atlanan = atlanan + 1
    except FileNotFoundError:
        return "Dosya bulunamadı: " + dosya_adi
    return f"Toplam {toplam} kitap, {atlanan} satır atlandı"

assert odunc_raporu("oduncler.csv") == "Toplam 195 kitap, 3 satır atlandı"
assert odunc_raporu("eski.csv") == "Sütun bulunamadı: adet"
assert odunc_raporu("kasim.csv") == "Dosya bulunamadı: kasim.csv"

print("Kontroller tamamlandı")

Eksik sütunu döngünün içinde kayit["adet"] satırının yükselttiği KeyError ile de yakalayabilirdiniz. Ama dosyada başlıktan başka satır yoksa döngü hiç başlamaz, KeyError de çıkmaz: fonksiyon adet sütunu olmayan bir dosya için "Toplam 0 kitap, 0 satır atlandı" derdi. fieldnames denetimi başlığa, satırlar okunmadan bakar. İçteki bloğa türsüz except: yazsaydınız beklemediğiniz her hata da bozuk satır sayılır ve gözden kaçardı.

Başa dön