1 Bilgisayar ağlarına giriş

Telefonunda Wi-Fi simgesi dolu görünüyor. Hiçbir site açılmıyor. Ama aynı ağdaki yazıcıya çıktı gönderebiliyorsun. Bu üç cümle aynı anda doğru olabilir — ve nedenini açıklayabilmek bu haftanın tamamıdır.

Ağlara giriş: temel bileşenler, veri isteğinin ilerleyişi, ağ türleri ve ev/okul ağı örneği.

Bu haftanın kapsamı

Sınavda sorulur: ağ–Wi-Fi–internet–web ayrımı; iletişimin beş bileşeni; uç cihaz ile ağ cihazı ayrımı; istemci ve sunucunun rol olması; LAN/WLAN/WAN; ISP’nin görevi; bit/byte ve Mbps ↔︎ MB/s dönüşümü.

Sınav dışı (bilgi amaçlı): ağların günlük hayattaki kullanım alanlarına dair örnekler; PAN, CAN, MAN terimlerinin sınırlarını ezberlemek; servis sağlayıcı altyapılarının ayrıntısı; eşler arası (P2P) mimarinin derinliği.

1.1 Ağ nedir, ne işe yarar?

Ağ, veri alışverişi yapabilmek için birbirine bağlanmış cihazların tamamıdır (Cisco Systems 2024). Tanım bu kadar kısa. Dersin konusu da tanım değil, bu bağlantının nasıl kurulduğu ve bozulduğunda ne olduğu.

Çalıştığı sürece ağı fark etmezsin. Sabah evden çıkıp derse oturana kadar geçen birkaç saat bunu iyi gösteriyor:

Ne yaptın	Arkasında hangi ağ var
Telefonu açtın, gece gelen mesajlar indi	Operatörün hücresel şebekesi
Kartla otobüse bindin	Toplu taşıma sisteminin kendi ağı
Kantinde kartla ödeme yaptın	POS cihazından bankaya giden hat
Öğrenci bilgi sisteminden ders programına baktın	Üniversite ağı ve internet
Sunumu sınıftaki ekrana yansıttın	Sınıfın yerel ağı

Hiçbirinde ağı düşünmedin, çünkü çalıştı. Ağ genellikle durduğunda görünür — ve durduğunda iş de durur. Kasadaki ödeme geçmez, hastanede tahlil sonucu doktora ulaşmaz, fabrikada üretim hattı bekler. Bir kurumda ağı kuran, izleyen ve durduğunda yeniden çalıştıran birine ihtiyaç duyulmasının sebebi budur; bu ders o işin ilk adımıdır.

Ağlar tek ölçekte değildir. Evindeki birkaç cihazdan bir kampüsün binlerce cihazına, oradan kıtalar arasına uzanan bağlantılara kadar farklı büyüklükleri vardır. Bu ölçeklerin adlarını birazdan göreceksin.

Geriye şu soru kalıyor: bu kadar çok parçadan oluşan bir yapı bozulduğunda, hangi parçanın bozulduğunu nasıl anlarsın? Dersin tamamı bunun cevabı. Her hafta tek bir tanı sorusuyla ilerleyeceğiz.

1.2 Wi-Fi simgesi doluyken internet neden çalışmıyor olabilir?

Bu soruyu cevaplayabilmek için günlük hayatta tek kelimeyle “internet” dediğimiz şeyi parçalarına ayırmak gerekiyor:

Kavram	Ne demek	Çalışmadığında belirti
Ağ	Cihazların iletişim kurduğu genel yapı	Hiçbir cihaz birbirini görmez
Wi-Fi	Yerel ağa radyo dalgalarıyla erişme teknolojisi	Kablosuz cihazlar bağlanamaz, kablolular çalışır
İnternet	Çok sayıda bağımsız ağın birbirine bağlandığı bütün	Yerel ağ çalışır, dışarısı çalışmaz
Web	İnternet üzerinde çalışan hizmetlerden biri	Site açılmaz ama başka hizmetler çalışabilir

Wi-Fi simgesi yalnızca en soldaki iki satırın çalıştığını söyler. Sağdaki iki satır hakkında hiçbir şey söylemez. Simgeye bakıp “internet var” sonucuna varmak, bu haftanın düzeltmek istediği tek hatadır.

1.3 Vaka 1 — Wi-Fi dolu, site yok, yazıcı çalışıyor

Wi-Fi simgesi     : dolu
example.com       : açılmıyor
Yerel yazıcı      : çıktı alınıyor
Aynı ağdaki telefon: aynı sorun

1.3.1 Kanıt ne söylüyor

Yazıcıya çıktı gidiyorsa cihazlar birbirine ulaşabiliyor demektir: yerel ağ çalışıyor. Kırılan şey bu yerel ağın dışına çıkış.

Buradaki yerel ağın adı LAN (Local Area Network) — ev, ofis veya bir bilgisayar laboratuvarı ölçeğindeki ağ. Wi-Fi ile erişilen bölümüne WLAN (Wireless LAN) denir. Şehirler veya ülkeler arasını bağlayan geniş ölçekli ağlar ise WAN (Wide Area Network) olarak adlandırılır.

Yerel ağı internete bağlayan işletme ISP (İnternet Servis Sağlayıcısı)’dir. Fiber, kablo, DSL veya hücresel erişim kullanabilir. Evdeki router ile uzaktaki sunucu arasında tek bir kablo yoktur: trafik önce ISP ağına, oradan başka ağlara geçer.

Yani bu vakada LAN sağlam, ISP yolunda veya ötesinde bir sorun var. “Wi-Fi çalışıyor” ile “internet erişimi çalışıyor” farklı iki iddiadır.

Yanlış refleks: Wi-Fi şifresini yeniden girmek

Cihaz zaten ağa bağlı — bunu yazıcıya çıktı gidebilmesi kanıtlıyor. Şifreyi yeniden girmek çalışan tek katmanı bozma riskidir. Kanıt, sorunun bağlantıda değil bağlantının ötesinde olduğunu söylüyor.

1.4 Vaka 2 — Telefon açıyor, dizüstü açmıyor

Aynı sayfa telefonda 5G ile açılıyor, dizüstü bilgisayarda Wi-Fi ile açılmıyor.

1.4.1 Kanıt ne söylüyor

İki cihaz aynı hedefe iki farklı yoldan gidiyor. Telefon hücresel şebekeyi kullanıyor, dizüstü ev ağını. Hedef sunucu çalışıyor olmalı — çünkü telefon ona ulaşabildi.

Bu, Wi-Fi’ın ne olduğunu netleştirir: Wi-Fi internet değildir, internete ulaşmak için kullanılabilen erişim teknolojilerinden biridir. Telefon internete Wi-Fi olmadan da çıkabilir; dizüstü bilgisayar Wi-Fi’a bağlı olup internete çıkamayabilir. İkisi bağımsız.

1.5 Vaka 3 — Tek site açılmıyor

example.com açılmıyor ama diğer bütün siteler açılıyor.

1.5.1 Kanıt ne söylüyor

Diğer sitelerin açılması, ağın, Wi-Fi’ın ve internet erişiminin çalıştığını kanıtlar. Geriye tek bir hizmet kalıyor.

Burada web kavramı devreye girer: web, internet üzerinde çalışan hizmetlerden yalnızca biridir. Bir web sitesinin açılmaması internetin bozulduğu anlamına gelmez — o sitenin sunucusu kapalı olabilir, bakımda olabilir veya sadece sana erişilemiyor olabilir.

Kapsam, hipotezi daraltmanın en ucuz yoludur

Vaka 1’de tüm siteler, Vaka 3’te tek site etkileniyordu. Aynı şikâyet cümlesi (“internet yok”), iki tamamen farklı arıza. Bir sorunu duyduğunda ilk soru hep aynı olmalı: kaç şey etkileniyor?

1.6 İletişimin beş bileşeni

Yukarıdaki üç vakada da aynı beş parça vardı. Bir ağ iletişimini bunlara ayırmak, arızanın hangi parçada olduğunu sormayı kolaylaştırır:

#	Bileşen	Vaka 1’deki karşılığı
1	Gönderici	Dizüstü bilgisayardaki tarayıcı
2	Alıcı	`example.com` sunucusu
3	Mesaj	Web isteği
4	İletim ortamı	Wi-Fi radyo dalgası, sonra kablo/fiber
5	Protokol	Tarafların uyduğu ortak kurallar

Beşinci madde en kolay atlanan ama en gerekli olandır: iki cihazın fiziksel olarak bağlı olması yetmez. Mesajın biçimi, sırası ve anlamı konusunda ortak kurallar gerekir. Bu kurallara protokol denir.

1.7 Cihazları rollerine göre ayırmak

Aynı ağda iki farklı iş yapan iki cihaz grubu vardır:

Grup	Görevi	Örnek
Uç cihaz	Veriyi üretir, kullanır veya hizmet sunar	PC, telefon, yazıcı, sunucu, IP kamera
Ağ cihazı	İletişimin taşınmasını veya denetlenmesini sağlar	switch, router, access point, firewall

Bu ayrım sorun giderirken işe yarar: Vaka 1’de yazıcı (uç cihaz) çalışıyordu, sorun ağ cihazlarının ötesindeydi.

1.7.1 İstemci ve sunucu bir cihaz türü değil, bir roldür

İstemci (client) hizmeti isteyen taraftır, sunucu (server) hizmeti sunan taraf. Bunlar kalıcı kimlikler değildir:

Tarayıcın web sunucusundan sayfa isterken bilgisayarın istemcidir.
Aynı bilgisayar dosya paylaşımı açtığında başka bir cihaz için sunucudur.

Sınavda en sık düşülen hata bu ikisini cihaz türü sanmaktır. Sunucu, siyah bir kutu değildir; o an hizmet sunan yazılım veya sistemdir.

1.8 Vaka 4 — “100 Mbps hattım var ama dosya 12 MB/s iniyor”

Bir öğrenci hattının reklam edildiği hızda çalışmadığını düşünüyor.

1.8.1 Kanıt ne söylüyor

Burada arıza yok, birim karışıklığı var. Ağ hızları bit/saniye, dosya boyutları byte ile ifade edilir ve aralarında 8 kat fark vardır:

1 byte (B) = 8 bit (b)

100 Mbps / 8 = 12,5 MB/s

Yani 12 MB/s, 100 Mbps’lik bir hattın beklenen sonucudur — hat neredeyse tam kapasite çalışıyor.

Yaklaşık dönüşüm için tek kural yeterli: 8’e böl.

 8 Mbps ≈  1 MB/s
80 Mbps ≈ 10 MB/s

Gerçek indirme genelde bu değerin biraz altında kalır. Nedenlerini 10. haftada ayrıntısıyla göreceğiz; şimdilik 12 MB/s’nin 100 Mbps için beklenen sonuç olduğunu bilmek yeterli.

1.9 Ekranda ne gördük

Derste aşağıdaki ayrım canlı olarak gösterilir; kayıttan izleyenler için çıktı burada donmuş hâlde. Amaç komutu ezberlemek değil, “bağlıyım” ile “internete çıkabiliyorum” ifadelerinin farklı şeyler olduğunu ekranda görmek.

> ipconfig
   IPv4 Address. . . : 192.168.20.45     ← yerel ağa bağlıyım (Wi-Fi çalışıyor)
   Default Gateway . : 192.168.20.1      ← dışarı çıkış kapım bu

> ping 192.168.20.1                      ← yerel ağ çalışıyor mu?
   Reply from 192.168.20.1: time=1ms     ← evet

> ping 1.1.1.1                           ← internete çıkabiliyor muyum?
   Request timed out.                    ← hayır

Bu dört satır Vaka 1’in tam kanıtıdır: Wi-Fi bağlı, LAN çalışıyor, internet yok. Sonraki haftalarda bu komutları ayrıntısıyla göreceğiz.

1.10 Sınav provası

Önce kendi cevabını seç; sonra cevap anahtarında her şıkkın neden doğru veya yanlış olduğunu oku. Sınav maddeleri bu mantıkla yazılır.

Madde 1. Bir dizüstü bilgisayarda Wi-Fi simgesi dolu, hiçbir web sitesi açılmıyor, ancak aynı ağdaki yazıcıya çıktı gönderilebiliyor. Bu kanıt neyi gösterir?

A. Bilgisayarın ağ kartı arızalı
B. Yerel ağ çalışıyor, internet erişimi çalışmıyor
C. Yazıcı internet üzerinden çalışıyor
D. Wi-Fi bağlantısı kurulamamış
E. Tarayıcının güncellenmesi gerekiyor

Madde 2. Aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

A. Wi-Fi ile internet aynı şeyin iki adıdır
B. Wi-Fi olmadan internete bağlanılamaz
C. Wi-Fi, yerel ağa erişmek için kullanılan bir teknolojidir; internetin kendisi değildir
D. Wi-Fi yalnızca web sitelerine erişmek için kullanılır
E. Wi-Fi bir internet servis sağlayıcısı türüdür

Madde 3. Bir kullanıcının example.com sitesi açılmıyor, diğer tüm siteler açılıyor. En makul ilk yorum hangisidir?

A. Wi-Fi şifresi değişmiştir
B. Cihazın ağ kartı sürücüsü bozulmuştur
C. İnternet bağlantısı tamamen kopmuştur
D. Sorun o tek hizmette olabilir; internet erişimi çalışıyor
E. Bilgisayarın IP adresi geçersizdir

Madde 4. Aynı bilgisayar hem istemci hem sunucu olabilir mi?

A. Yalnız sunucu işletim sistemi kuruluysa mümkündür
B. Hayır; bir cihaz aynı anda yalnız tek rol üstlenebilir
C. Yalnız sunucu yazılımı lisansı satın alınmışsa mümkündür
D. Hayır; sunucu olmak için özel donanım gerekir
E. Evet; istemci ve sunucu cihaz türü değil, iletişim rolüdür

Madde 5. Aşağıdakilerden hangisi bir ağ cihazıdır?

A. Switch
B. IP kamera
C. Dizüstü bilgisayar
D. Sunucu
E. Ağ yazıcısı

Madde 6. ISP’nin temel görevi nedir?

A. Web sitelerini barındırmak
B. Yerel ağı kendi altyapısı üzerinden internete bağlamak
C. Yerel ağdaki cihazlara IP adresi dağıtmak
D. Wi-Fi şifresini yönetmek
E. Kullanıcıların e-postalarını saklamak

Madde 7. 40 Mbps’lik bir bağlantıda teorik olarak yaklaşık kaç MB/s indirme hızı beklenir?

A. 320 MB/s
B. 40 MB/s
C. 5 MB/s
D. 20 MB/s
E. 8 MB/s

Madde 8. Bir kullanıcı 100 Mbps hattım var ama dosyalar 12 MB/s hızla iniyor, hattım eksik çalışıyor diyor. Bu değerlendirme doğru mudur?

A. Hayır; 100 Mbps yaklaşık 800 MB/s’dir
B. Hayır; 100 Mbps yaklaşık 1,25 MB/s’dir
C. Evet; hat en az 50 MB/s vermelidir
D. Hayır; 100 Mbps yaklaşık 12,5 MB/s’dir, yani hat beklenen hızda çalışıyor
E. Evet; 100 Mbps hattan 100 MB/s beklenmelidir

Madde 9. İki cihazın yalnızca fiziksel olarak birbirine bağlı olması neden iletişim için yeterli değildir?

A. Kablolar veriyi yalnızca tek yönde taşıyabilir
B. İki cihazın aynı markadan olması gerekir
C. Fiziksel bağlantı her zaman elektriksel gürültü içerir
D. Her cihazın ayrı bir ISP’ye bağlanması gerekir
E. Mesajların biçimi, sırası ve anlamı için ortak kurallara (protokol) ihtiyaç vardır

Cevaplar ve gerekçeler

Madde 1 — Doğru: B. Yazıcıya çıktı gidebilmesi cihazların birbirine ulaştığını, yani yerel ağın çalıştığını kanıtlar. Kırılan tek şey bu ağın dışına çıkış.

A yanlış: Ağ kartı arızalı olsaydı hiçbir yerel iletişim kurulamazdı.
C yanlış: Yerel yazıcıya erişmek için internet gerekmez; yazıcı aynı LAN içindedir.
D yanlış: Bağlantı kurulamasaydı yazıcıya da ulaşılamazdı. Yerel erişim bağlantıyı doğruluyor.
E yanlış: Tüm siteler açılmıyor ve kanıt ağ düzeyini gösteriyor; tek bir uygulamanın güncellenmesi bunu açıklamaz.

Madde 2 — Doğru: C. Wi-Fi bir erişim teknolojisidir. Yerel ağa kablosuz bağlanmayı sağlar; internete çıkıp çıkamayacağın ayrı bir sorudur.

A yanlış: Wi-Fi’a bağlı olup internete çıkamamak çok yaygın bir durumdur.
B yanlış: Hücresel bağlantı (5G) veya Ethernet kablosu ile Wi-Fi olmadan da internete çıkılır.
D yanlış: Web, internet üzerindeki hizmetlerden yalnızca biridir; Wi-Fi üzerinden yazıcı, e-posta, oyun gibi başka trafikler de taşınır.
E yanlış: ISP bir işletmedir; Wi-Fi ise yerel ağa kablosuz erişim teknolojisidir.

Madde 3 — Doğru: D. Diğer sitelerin açılması ağın, Wi-Fi’ın ve internet erişiminin çalıştığını kanıtlar. Geriye tek bir hizmet kalır.

A yanlış: Şifre değişseydi cihaz ağa hiç bağlanamazdı.
B yanlış: Sürücü bozuk olsaydı diğer siteler de açılmazdı.
C yanlış: Bağlantı kopsaydı hiçbir site açılmazdı. Kapsam kanıtı bu hipotezi eler.
E yanlış: IP geçersiz olsaydı hiçbir hedefe erişilemezdi.

Madde 4 — Doğru: E. Aynı cihaz bir hizmette isteyen, başka bir hizmette sunan taraf olabilir.

A yanlış: Rol, işletim sisteminin adına değil o an yapılan işe bağlıdır.
B yanlış: Bir cihaz farklı hizmetlerde farklı roller üstlenebilir.
C yanlış: Rol lisansla değil, o an yapılan işle belirlenir.
D yanlış: Sıradan bir bilgisayar da hizmet sunabilir; rol donanımla tanımlanmaz.

Madde 5 — Doğru: A. Switch iletişimin taşınmasını sağlar; veri üretmez veya tüketmez.

B yanlış: Veri üreten bir uç cihazdır.
C yanlış: Veriyi üreten ve kullanan bir uç cihazdır.
D yanlış: Hizmet sunan bir uç cihazdır. Güçlü bir makine olması onu ağ cihazı yapmaz; bu şık en cazip çeldiricidir.
E yanlış: Hizmet sunan bir uç cihazdır.

Madde 6 — Doğru: B. ISP, evi veya kurumu kendi ağı üzerinden internete bağlayan işletmedir.

A yanlış: Bu barındırma (hosting) hizmetidir, erişim sağlayıcılığı değil.
C yanlış: Yerel ağda IP dağıtan hizmet DHCP’dir ve genellikle evdeki router üzerinde çalışır. Bu en cazip çeldiricidir.
D yanlış: Wi-Fi şifresi yerel ağın ayarıdır.
E yanlış: Bazı sağlayıcılar ek hizmet sunabilir; ancak ISP’nin tanımlayıcı görevi erişim sağlamaktır.

Madde 7 — Doğru: C. 40 ÷ 8 = 5 MB/s. Ağ hızı bit/saniye, dosya boyutu byte cinsindendir ve 1 byte = 8 bit.

A yanlış: 8 ile bölmek yerine çarpmak ters işlemdir.
B yanlış: Mbps ile MB/s’yi aynı sayı sanmak en yaygın hatadır; aralarında 8 kat fark var.
D yanlış: 2’ye bölünmüş; dönüşüm katsayısı 8’dir.
E yanlış: 8 dönüşüm katsayısıdır, sonucun kendisi değil.

Madde 8 — Doğru: D. 100 ÷ 8 = 12,5 MB/s. Ölçülen 12 MB/s bu değere çok yakındır; arıza değil birim karışıklığı var.

A yanlış: Bölmek yerine çarpılmış; işlem ters yönde yapılmış.
B yanlış: Katsayı 80 gibi uygulanmış; doğru bölen 8’dir.
C yanlış: 50 sayısının hiçbir dayanağı yok; dönüşüm katsayısı 8’dir.
E yanlış: Bu tam olarak kullanıcının yaptığı hatadır: Mbps ile MB/s’yi eşitlemek.

Madde 9 — Doğru: E. Protokol, tarafların uyduğu ortak kurallar bütünüdür. Fiziksel bağlantı yalnız yolu sağlar, anlaşmayı sağlamaz.

A yanlış: Ethernet bağlantıları çift yönlü iletişim yapabilir.
B yanlış: İletişim marka birliği değil ortak kural gerektirir.
C yanlış: Gürültü fiziksel bir konudur ve ortak kural ihtiyacını açıklamaz.
D yanlış: Aynı yerel ağdaki iki cihaz ISP olmadan da iletişim kurar.

1.11 Tek sayfa özet

Ağ, Wi-Fi, internet ve web dört ayrı kavramdır. Wi-Fi simgesi yalnızca yerel ağa bağlı olduğunu söyler.
Yerel yazıcı çalışıp siteler açılmıyorsa: LAN var, internet yok.
Kapsam sorusu en ucuz daraltmadır: tek şey mi, her şey mi etkileniyor?
İletişimin beş bileşeni: gönderici, alıcı, mesaj, iletim ortamı, protokol.
Uç cihaz veri üretir/kullanır; ağ cihazı iletişimi taşır veya denetler.
İstemci ve sunucu roldür, cihaz türü değil. Aynı cihaz ikisini de üstlenebilir.
LAN yerel, WLAN onun kablosuz bölümü, WAN geniş coğrafi ölçek.
ISP yerel ağı kendi altyapısı üzerinden internete bağlar.
1 byte = 8 bit. Mbps’yi MB/s’ye çevirmek için 8’e böl.

1.12 Bu bölümün kazanımları

Bu bölümü bitiren öğrenci:

Ağ / Wi-Fi / internet / web ayrımını bir belirtide uygular.
Kapsam sorusuyla (tek şey mi, her şey mi) hipotezi daraltır.
İstemci ve sunucunun cihaz türü değil rol olduğunu açıklar.
Uç cihaz ile ağ cihazını ayırt eder.
LAN, WLAN ve WAN’ı uygun örnekle eşleştirir.
ISP’nin görevini diğer hizmetlerden ayırır.
Bit/byte ve Mbps ↔︎ MB/s dönüşümünü uygular.
İletişimin beş bileşenini ve protokolün neden gerektiğini açıklar.

Kaynakça

Cisco Systems. 2024. Cisco Certified Support Technician (CCST) Networking Training. Cisco Training. https://www.cisco.com/site/us/en/learn/training-certifications/training/courses/ccst-networking.html.