İç içe kayıtlar ve küçük veri işleme

Geçen hafta bir ürünün ad, fiyat, stok bilgilerini bir sözlükte tutmayı gördük. Elimizde birden fazla ürün ya da öğrenci varsa her kaydı bir sözlüğe koyar, bu sözlükleri de bir listede saklarız.

Bu hafta yeni bir Python yapısı öğrenmeyeceğiz. Bildiğimiz liste, sözlük, koşul, döngü ve fonksiyonları birlikte kullanarak küçük veri kümeleriyle çalışacağız. Dört iş yapacağız: koşula uyan kayıtları seçmek (filtreleme), toplam ve ortalama almak (özetleme), en yüksek değerli kaydı bulmak (maksimum arama) ve kayıtları bölüm gibi bir alana göre ayırıp her grubu saymak ya da bir listede toplamak (gruplama).

Bu sayfadaki kod hücreleri kendiliğinden çalışmaz. Her hücrede önce çıktıyı tahmin edin, sonra Run Code düğmesine basın. Kodu değiştirip yeniden çalıştırabilir, Start Over ile ilk hâline döndürebilirsiniz.

Bu bölümün kapsamı

NotSınavda sorulur
  • liste[indeks]["alan"] erişiminin iki adımı
  • Filtreleme kalıbı ve append()in kaydı kopyalamaması
  • Kayıtlar üzerinde sayma ve biriktirme ile özet çıkarma
  • Maksimum aramada en büyük değerin ait olduğu kaydı tutma, None ile başlayan kalıpta or kısa devresi
  • Kayıtları bir alana göre gruplama: her grubun sayısı, toplamı ya da kayıt listesi
  • Metin alanlarını normalleştirmenin gruplama sonucunu nasıl değiştirdiği
  • Kayıt listesinde eksik alanın toplama ve ortalamaya etkisi, varsayılan değeri problemin kuralına göre seçme
  • Veri çerçevesi (tablo biçiminde veri tutan yapı) kullanan kütüphaneler
  • İkiden çok seviyeli iç içe yapıların derin kopyası (içteki nesnelerin de kopyalanması)

Bu başlıklar konunun devamıdır. İleride karşınıza çıkar, ama bu derste ezberlemeniz beklenmiyor.

Liste içinde sözlükler

Bir öğrenci kaydı:

ogrenci = {
    "ad": "Deniz",
    "bolum": "Bilgisayar",
    "puan": 78
}

Birden fazla öğrenciyi bir listede tutarız. Burada dış yapı bir liste, her eleman bir sözlüktür. Sözlükteki her anahtar-değer çifti kaydın bir alanıdır: ad, bolum, puan. Hücrenin son satırı ne yazar?

Python önce listenin 0 numaralı elemanını, yani ilk sözlüğü alır. Sonra o sözlüğün "puan" alanını okur.

Liste içindeki sözlüğe ve sözlük alanına aşamalı erişim.

İç içe kayıtlara erişim

Uzun bir erişimi tek bakışta çözmeye çalışmayın, soldan sağa parça parça okuyun. ogrenciler[1]["puan"] için:

  1. ogrenciler[1] → ikinci öğrenci sözlüğü
  2. ["puan"] → o sözlükteki puan değeri

Hücreye print(ogrenciler[1]["ad"]) satırını ekleyip çalıştırmadan önce ne yazacağını söyleyin.

Kayıtlar üzerinde gezinmek

Döngünün her turunda ogrenci değişkeni listedeki sıradaki sözlüğü gösterir. Hücre kaç satır yazar?

Bu bölümdeki programların çoğu aynı sırayla çalışır:

kayıt listesi
    ↓
her kaydı sırayla al
    ↓
alanlarını oku
    ↓
koşula göre işle

Tahmin et: hangi kayıtlar yazılır?

Hücre hangi ürün adlarını yazar? Önce tahmin edin, sonra çalıştırın.

Koşula uyan kayıtları böyle seçmeye filtreleme denir.

Koşul yalnız stoku 0 olan ürünlerde doğrudur. Defter ve Cetvel yazılır. Yazılan da sözlüğün tamamı değil, yalnız ad alanıdır.

Filtreleme: koşulu sağlayan kayıtları seçmek

Seçilen kayıtları yazdırmak yerine yeni bir listede toplayabiliriz. gecenler listesinde hangi öğrencilerin kaydı bulunur?

gecenler listesine yalnız puanı 60 ve üzeri olan kayıtlar girer.

Veri işleme sürecinde filtreleme, dönüştürme ve özetleme adımlarının ayrımı.

Filtrele, dönüştür ve özetle

Filtrelenen sözlükler kopyalanmaz

9. bölümde gördüğümüz aliasing (iki adın aynı nesneyi göstermesi) burada yine karşımıza çıkıyor. gecenler.append(ogrenci) yeni bir sözlük oluşturmaz. Listeye var olan sözlüğü gösteren bir bağ ekler. Bu bağa referans denir.

Aşağıdaki kod yalnız gecenler listesindeki ilk kaydın puanını değiştiriyor. Son satır ne yazar?

Çıktı 0’dır. gecenler[0] ile ogrenciler[0] aynı sözlük nesnesini gösterir. Bu yüzden gecenler üzerinden yapılan değişiklik ogrenciler listesinden de görünür.

Asıl kaydı değiştirmeden ayrı bir kayıt istiyorsanız listeye sözlüğün sığ kopyasını (shallow copy) ekleyin. Sığ kopya, sözlüğün kendisini kopyalayan ama içindeki değerleri paylaşan kopyadır:

gecenler.append(ogrenci.copy())

Hücrede append(ogrenci) satırını append(ogrenci.copy()) yapıp yeniden çalıştırın. Son satır ne yazar?

Uyarı

.copy() yalnızca sözlüğün kendisini kopyalar. Sözlüğün içinde liste gibi değiştirilebilir bir değer varsa o değer iki kopya arasında ortak kalır. Bu bölümdeki kayıtlarda değerler yalnızca sayı ve metin olduğu için sığ kopya yeterlidir.

Alıştırma: düşük stok kayıtlarını seçin

Stoku 5 ve altında olan ürünleri dusuk_stok listesine ekleyin. Listede Defter ve Silgi kayıtları bulunmalıdır.

if urun["stok"] <= 5: koşulu içinde dusuk_stok.append(urun) kullanabilirsiniz.

urunler = [
    {"ad": "Kalem", "stok": 12},
    {"ad": "Defter", "stok": 3},
    {"ad": "Silgi", "stok": 5},
    {"ad": "Cetvel", "stok": 8}
]

dusuk_stok = []

for urun in urunler:
    if urun["stok"] <= 5:
        dusuk_stok.append(urun)

print(dusuk_stok)

Özetleme: toplam ve ortalama

Her kaydın aynı alanını bir değişkende toplayabiliriz. Döngünün her turunda bir değişkene ekleyerek toplam tutmaya biriktirme denir. Hücre ne yazar?

Ortalama için toplam / len(satislar) yazabiliriz. Ama liste boşsa len(satislar) sıfır olur ve bölme ZeroDivisionError verir. Bu durumu ayrıca düşünmek gerekir.

Boş liste için ortalama ne döndürmeli?

Boş bir öğrenci listesinde ortalama olarak 0 döndürmek ilk bakışta makul görünebilir. Ama şu iki durum birbirinden farklıdır:

  • []: hiç puan yok.
  • [{"ad": "Ece", "puan": 0}]: bir öğrenci var ve puanı gerçekten 0.

İkisinde de 0 döndürürsek aradaki fark kaybolur. Bu yüzden fonksiyonun sözleşmesine (7. bölümde gördüğümüz, fonksiyonun ne alıp ne döndüreceğini söyleyen yazılı not) boş liste için ayrı bir kural koyuyoruz:

Çıktı:
- liste boşsa None: hesaplanabilecek ortalama yok
- değilse puanların sayısal ortalaması

Fonksiyonu çağıran kod bu durumu kontrol eder. Bunun için is operatörünü kullanırız. is, iki tarafın aynı nesne olup olmadığını sınar. 9. bölümde b = a atamasından sonra a ile b aynı listeyi gösteriyordu; orada a is b yazsaydık sonuç True olurdu. Programda tek bir None nesnesi vardır ve None döndüren her fonksiyon o nesneyi döndürür. Bu yüzden bir değerin None olup olmadığı x is None diye sınanır. Hücre ne yazar? Sonra puan_ortalamasi([]) çağrısını puan_ortalamasi([{"ad": "Ece", "puan": 0}]) yapıp yeniden çalıştırın.

Not

None değerini 6. bölümde gördük: hiçbir return satırı çalışmayan fonksiyon None döndürür. Burada ise fonksiyon None değerini bilerek döndürüyor. Bir fonksiyonun sorunu None döndürerek bildirmesinin artılarını ve eksilerini 13. bölümde konuşacağız. Bu bölümde şu kural yeter: veri yoksa sonuç bir sayı olmamalı.

Maksimum arama: yalnızca değeri değil, kaydı bulmak

9. bölümde bir sayı listesinde “şimdiye kadarki en yüksek” değeri tutan kalıbı gördük. Kayıtlarda aynı kalıpla en yüksek puanın ait olduğu sözlüğü buluruz. Hücre ne yazar?

Fonksiyon Ayşe’nin kaydını, yani {'ad': 'Ayşe', 'puan': 92} sözlüğünü döndürür. en_yuksek her güncellendiğinde sayının değil, kaydın tamamının yerini alır. Bu yüzden sonuçta ad da vardır.

Koşulda > kullandığımız için eşit puanlı bir kayıt en_yuksek’in yerini almaz: iki öğrencinin puanı eşitse ilk bulunan kayıt kalır.

Başlangıç değeri olarak None

Aynı kalıbı listenin ilk elemanını ayrıca almadan da yazabiliriz. en_yuksek işe None ile başlar, yani “henüz hiç kayıt görmedik” der. Hücre ne yazar? Sonra ogrenciler listesini [] yapıp yeniden çalıştırın.

İlk turda en_yuksek henüz None’dır. Python None["puan"] okumaya kalksaydı TypeError çıkardı. Çıkmaz, çünkü or önce sol tarafa bakar: sol taraf doğruysa sonuç zaten doğrudur ve Python sağ tarafı hiç hesaplamaz. Buna kısa devre denir. İlk turda en_yuksek is None doğru olduğu için Deniz’in kaydı alınır. Sonraki turlarda sol taraf yanlıştır ve puanlar karşılaştırılır. Liste boşsa döngü hiç dönmez ve en_yuksek None kalır: boş liste için ayrıca if yazmak gerekmez.

14. bölümde “en çok ciro yapan ürün”ü bulurken de bu kalıbı kullanacağız.

Önemli

max() bir sayı listesindeki en büyük değeri tek satırda bulur. Veri sözlüklerden oluşuyorsa başlangıçta döngüyü kendiniz yazın. Böylece hangi alanın karşılaştırıldığını ve hangi kaydın tutulduğunu kodda açıkça görürsünüz.

Alıştırma: toplam stok fonksiyonu

Döngüde her ürünün stok değerini toplama ekleyin. Beklenen sonuç 20’dir.

Döngü içinde toplam = toplam + urun["stok"] yazabilirsiniz.

def toplam_stok(urunler):
    toplam = 0

    for urun in urunler:
        toplam = toplam + urun["stok"]

    return toplam

Basit gruplama

Kayıtları bir alana göre gruplamak için sözlük kullanırız. Aşağıdaki kod her bölümde kaç öğrenci olduğunu sayar: bölüm adı anahtar, öğrenci sayısı değer olur. Hücre ne yazar?

10. bölümde bir listedeki şehirlerin kaç kez geçtiğini (frekansını) böyle saymıştık. Burada aynı kalıbı kayıtların bir alanına uyguluyoruz. Bir bölüm ilk kez geldiğinde sözlükte henüz yoktur ve get(bolum, 0) 0 döndürür.

Gruplama anahtarı gerçekten aynı mı?

Metin alanlarını anahtar yaptığımızda "Siber", "siber" ve " Siber " sözlük için üç ayrı anahtardır. Aşağıdaki sözlükte kaç anahtar olur?

Üç yazım aynı bölümü anlatıyorsa önce hepsini aynı biçime getiren açık bir kural koymalısınız. Buna normalleştirme denir. anahtar = bolum satırını şöyle değiştirip yeniden çalıştırın:

anahtar = bolum.strip().lower()

Veride Türkçe harf yoksa bu yeterli olabilir. Ama 8. bölümde gördüğümüz gibi lower(), Türkçe I ve İ harflerini Türkçe kurala göre küçültmez: "KIRTASİYE".lower() sonucu "kırtasiye" olmaz. "İdari" ile "IDARI" gibi yazımların aynı sayılıp sayılmayacağına siz karar verirsiniz.

Uyarı

Gruplamadan önce “biraz temizleyelim” diye her değere körlemesine lower() uygulamayın. Hangi yazımların aynı sayılacağına siz karar vermelisiniz. Türkçe ad, bölüm, ürün ve şehir adlarında 8. bölümdeki normalleştirme uyarısını hatırlayın.

Her grubun toplamını bulmak

Aynı kalıpla her grubun kayıt sayısı yerine tutarlarının toplamını da tutabiliriz. Hücre ne yazar?

Sayarken get() sonucuna 1, toplarken kaydın tutar alanı eklenir. Geri kalan her şey aynıdır.

Her grubun kayıtlarını listede toplamak

Bazen her grupta kaç kayıt olduğu yetmez, o gruptaki kayıtların kendisi gerekir: Siber bölümündeki öğrencilerin adlarını sırayla yazdırmak gibi. Bu kez sözlüğün her değeri bir listedir. Bölüm adı anahtar, o bölümdeki öğrencilerin adları değer olur. Bir bölüm ilk kez geldiğinde sözlükte onun listesi henüz yoktur: önce boş bir liste koyarız, sonra adı o listeye ekleriz. Hücre ne yazar?

İlk satır {'Bilgisayar': ['Deniz', 'Mert', 'Can'], 'Siber': ['Ayşe', 'Ece']} yazar, ikinci satır 3. Deniz geldiğinde "Bilgisayar" anahtarı yoktur: boş liste konur ve Deniz eklenir. Mert geldiğinde liste zaten vardır, if bloğu atlanır ve Mert aynı listeye eklenir. Her listede adlar kayıtların geldiği sırayla durur.

Bu kalıpta iki satırın yeri önemlidir. if bloğunu silerseniz ilk öğrencide gruplar[bolum] okunurken KeyError çıkar. gruplar[bolum] = [] satırını if olmadan her turda çalıştırırsanız her öğrenci kendi bölümünün listesini boşaltır ve her listede yalnız son öğrenci kalır.

Listeye yalnız adı değil kaydın tamamını da ekleyebilirsiniz: gruplar[bolum].append(ogrenci). O zaman, filtrelemede gördüğümüz gibi, listeye kaydın kopyası değil kendisi girer.

Eksik alan ve get()

Bir kayıtta bir alan hiç bulunmayabilir. Aşağıdaki hücrede iki satırdan hangisi hata verir?

İlk satır 0 yazar. İkinci satır KeyError: 'stok' verir, çünkü köşeli parantezle olmayan bir anahtar okunamaz.

get()’in ikinci argümanı, alan yoksa döndürülecek değerdir. Buna varsayılan değer denir. urun.get("stok", 0) hata vermez, 0 döndürür. Ama bu ancak stok bilgisi olmayan ürünün stoku gerçekten sıfır sayılıyorsa doğrudur.

Başka bir problemde eksik alan, verinin hatalı girildiğini gösterebilir. Tutarı yazılmamış bir satış fişine 0 koyarsanız fiş ortalamaya girer ve ortalamayı düşürür. Program hata vermeden yanlış sonuç verir.

Önemli

get() hatayı önler ama doğru varsayılan değeri sizin yerinize seçmez. Eksik alanın sizin probleminizde ne anlama geldiğine bakıp onu siz seçersiniz. Program hata vermedi diye veri doğru işlenmiş olmaz.

Veri işleme akışını parçalamak

Küçük bir veri problemine şu sırayla yaklaşabilirsiniz:

veriyi tanı
    ↓
hangi kayıtlar gerekli?
    ↓
hangi alanlar kullanılacak?
    ↓
filtrele / say / biriktir / maksimumu bul / grupla
    ↓
sonucu açık bir yapıda döndür

Bütün bu adımları tek bir fonksiyona yığmayın. İşi gecen_ogrenciler, puan_ortalamasi ve en_yuksek_puanli gibi, her biri tek iş yapan fonksiyonlara bölün. Böylece her parçayı ayrı ayrı deneyebilirsiniz.

Hepsi bir arada: kantinin akşam raporu

Okul kantininde her satış için bir fiş kesiliyor. Fişte ürünün adı, kategorisi ve tutarı yazıyor. Bugünkü fişler şunlar:

Fiş Ürün Kategori Tutar
1 Kalem Kırtasiye 120 TL
2 Su Büfe 15 TL
3 Defter kırtasiye 80 TL
4 Tost Büfe (boş)
5 Silgi KIRTASİYE 30 TL

Kantin sorumlusu her akşam bu fişlerden bir rapor hazırlıyor. Kırtasiye fişlerini ayrı bir kutuya ayırıyor. Rapora günün toplam satışını, fiş başına ortalama tutarı, günün en büyük satışını ve her kategorinin toplam satışını yazıyor. Bu raporu artık bir program hazırlayacak.

Fişlerde programı zorlayacak durumlar var. Kategori sütununda aynı kategori üç biçimde yazılmış: Kırtasiye, kırtasiye ve KIRTASİYE. Tost fişinin tutarı boş. Kantinin hiç açılmadığı bir gün hiç fiş olmaz, ortalama da hesaplanamaz. Müdür de en büyük satışın hangi ürün olduğunu sorabilir. Aşağıdaki tablo raporun adımlarını ve bu durumları Türkçe adımıyla ve Python karşılığıyla yan yana koyuyor.

Durum Türkçe adım Python’da Dikkat
Bir fişin tutarını okumak “3. fişin tutar sütununa bak” fisler[2]["tutar"] Önce kayıt, sonra alan seçilir. İndeks 0’dan başlar
Kırtasiye fişlerini ayırmak “Kırtasiye fişlerini ayrı bir kutuya koy” kirtasiye.append(fis) append() fişin kendisini koyar, fotokopisini almaz. Kutudaki fişi düzeltirseniz asıl listedeki fiş de değişir. Fotokopi için fis.copy()
Üç ayrı kırtasiye yazımı “Kategorisi aynı olan fişleri topla” toplamlar[kategori] = toplamlar.get(kategori, 0) + tutar Normalleştirme yoksa üç ayrı satır çıkar. strip().lower() boşluk ve büyük harf farkını giderir, ama KIRTASİYE’yi kırtasiye yapmaz
Tutarı boş Tost fişi “Tutar yoksa 0 say” fis.get("tutar", 0) 0 koyarsanız fiş sayılır ve ortalama düşer. Fişi ortalamaya katıp katmayacağınıza siz karar verirsiniz
Hiç fiş yok “Fiş yoksa ortalama yazma” if len(fisler) == 0: return None 0 döndürürseniz “satış yok” ile “ortalama 0 TL” ayrımı kaybolur. Kontrol yoksa bölme ZeroDivisionError verir
En büyük satış hangi ürün? “En büyük tutarı not al” en_buyuk = fis Yalnız tutarı tutarsanız ürünün adı kaybolur. Kaydın tamamı tutulur

Program yalnız yazılan adımı uygular. append() fişin kendisini ekler: ayrı bir kopya gerekiyorsa copy() açıkça yazılır. Kategori sütunundaki üç yazımı tek satırda toplayan bir kural yazılmazsa program da onları ayrı sayar.

Değiştir: rapora yeni alan ekleyin

Aşağıdaki kod her kayda gecti adında yeni bir alan ekliyor. Çalıştırmadan önce son satırın ne yazacağını söyleyin.

Bu kod listedeki sözlüklerin kendisini değiştirir, kopya almaz. Bu kayıtları daha önce gecenler.append(ogrenci) ile başka bir listeye eklemiş olsaydınız yeni gecti alanını o listede de görürdünüz. Asıl veri değişmemeliyse ogrenci.copy() ile kopya alıp onu değiştirin ya da her kayıt için yeni bir sözlük oluşturun.

Kodu, gecti yerine durum adında bir alan ekleyecek biçimde değiştirin: puanı 60 ve üzeriyse "geçti", değilse "kaldı" olsun.

Üret: kantinin kategori toplamları

Kantin raporundaki kategori toplamlarını yazın. kategori_toplamlari fonksiyonu her kategorinin toplam satışını bir sözlükte döndürmeli. Kategori adları farklı yazılmış olabilir: anahtarı oluşturmadan önce strip() ve lower() ile normalleştirin. Bu verideki kategorilerde I ya da İ harfi yok, bu yüzden lower() yeterli.

Beklenen sonuç iki anahtarlı bir sözlüktür: kırtasiye için 230, büfe için 75.

Döngü içinde önce kategori = fis["kategori"].strip().lower() yazın. Sonra toplamlar[kategori] = toplamlar.get(kategori, 0) + fis["tutar"] kullanın.

def kategori_toplamlari(fisler):
    toplamlar = {}

    for fis in fisler:
        kategori = fis["kategori"].strip().lower()
        toplamlar[kategori] = toplamlar.get(kategori, 0) + fis["tutar"]

    return toplamlar

Sınav provası

Önce kendi cevabınızı seçin, sonra cevap anahtarında her şıkkın neden doğru ya da yanlış olduğunu okuyun. Yanlış şıklar rastgele yazılmadı; bu konuda öğrencilerin gerçekten yaptığı hatalardan seçildi. Sınav soruları da aynı yolla hazırlanır.

1. ogrenciler bir sözlük listesiyken ogrenciler[2]["puan"] ifadesi ne yapar?

  • A. puan adlı listenin 2 numaralı elemanını verir
  • B. 2 numaralı kaydın puan alanını okur
  • C. Üçüncü kaydı listeden siler
  • D. Listenin 2 numaralı elemanını puan değeriyle değiştirir
  • E. Bütün kayıtların puan alanlarını toplar

2. gecenler.append(ogrenci) satırı neden yeni bir sözlük kopyası oluşturmaz?

  • A. append() sayıları kopyalar, sözlükleri kopyalamaz
  • B. append() aynı sözlüğe bir referans ekler
  • C. gecenler zaten ogrencilerin kopyasıdır
  • D. Python kopyayı döngü bitince oluşturur
  • E. Sözlükler değiştirilemez olduğu için kopyaya gerek yoktur

3. 50 ve üzeri puan alan öğrencileri yeni bir listede toplamak için boşluğa ne gelmelidir?

gecenler = []

for ogrenci in ogrenciler:
    if ogrenci["puan"] >= 50:
        ______
  • A. gecenler.append(ogrenci)
  • B. gecenler = ogrenci
  • C. ogrenciler.remove(ogrenci)
  • D. print(ogrenci)
  • E. gecenler.append(ogrenci["puan"])

4. Aşağıdaki program ne yazdırır?

siparisler = [
    {"masa": 1, "tutar": 120, "odendi": True},
    {"masa": 2, "tutar": 80, "odendi": False},
    {"masa": 3, "tutar": 150, "odendi": True},
    {"masa": 4, "tutar": 60, "odendi": False},
]

adet = 0
bekleyen = 0
for siparis in siparisler:
    if not siparis["odendi"]:
        adet = adet + 1
        bekleyen = bekleyen + siparis["tutar"]

print(adet, bekleyen)
  • A. 2 140
  • B. 140 2
  • C. 2 2
  • D. 4 410
  • E. 2 270

5. Aşağıdaki maksimum arama kalıbında boşluğa ne gelmelidir?

en_iyi = None

for kayit in kayitlar:
    if en_iyi is None or kayit["puan"] > en_iyi["puan"]:
        ______
  • A. kayit = en_iyi
  • B. en_iyi["puan"] = kayit["puan"]
  • C. en_iyi = en_iyi + kayit["puan"]
  • D. en_iyi = kayit["puan"]
  • E. en_iyi = kayit

6. Aşağıdaki program ne yazdırır?

ogrenciler = [
    {"ad": "Ece", "bolum": "Siber"},
    {"ad": "Can", "bolum": "Bilgisayar"},
    {"ad": "Ali", "bolum": "Siber"},
    {"ad": "Nur", "bolum": "Siber"},
]

gruplar = {}
for ogrenci in ogrenciler:
    bolum = ogrenci["bolum"]
    if bolum not in gruplar:
        gruplar[bolum] = []
    gruplar[bolum].append(ogrenci["ad"])

print(gruplar["Siber"])
  • A. ['Nur']
  • B. 3
  • C. ['Ece', 'Ali', 'Nur']
  • D. Hata verir; boş sözlükte gruplar[bolum] okunamaz
  • E. ['Ece', 'Can', 'Ali', 'Nur']

7. Türkçe metin alanlarını yalnız lower() ile normalleştirip gruplamak neden sorun çıkarabilir?

  • A. lower() sözlük alanlarında çalışmadığı için hata verir
  • B. lower() kayıtları yerinde değiştirdiği için veri bozulur
  • C. lower() Türkçe harfleri sildiği için gruplar eksik kalır
  • D. İ doğru küçülmediği için aynı değer iki gruba düşebilir
  • E. lower() boşlukları da kırptığı için gruplar karışır

8. Kantinde bir fişin tutarı yazılmamış. Aşağıdaki program ne yazdırır?

fisler = [
    {"urun": "Su", "tutar": 15},
    {"urun": "Tost"},
    {"urun": "Simit", "tutar": 25},
]

toplam = 0
for fis in fisler:
    toplam = toplam + fis.get("tutar", 0)

print(toplam / len(fisler))
  • A. 20.0
  • B. Hata verir; Tost fişinde tutar alanı yok
  • C. 13.333333333333334
  • D. 40
  • E. 13

1. Doğru: B. İki erişim art arda yapılır: önce ogrenciler[2] listeden 2 numaralı kaydı seçer, sonra ["puan"] o kaydın puan alanını okur. İlk köşeli parantezde indeks, ikincisinde anahtar vardır.

  • A yanlış: Erişim sağdan sola okunursa puan bir liste gibi görünür. Ama ifade soldan sağa çözülür: ilk köşeli parantez ogrenciler listesine aittir.
  • C yanlış: 2 numaralı indeksin üçüncü kayda denk geldiğini bilen öğrenci bu kayda bir işlem yapıldığını düşünebilir. Ama erişim hiçbir şeyi silmez; silmek için remove() ya da pop() gerekir.
  • D yanlış: Köşeli parantez atamada da kullanıldığı için ifade bir değeri yerleştiriyormuş gibi okunabilir. Ama = yok; değer yalnızca okunuyor.
  • E yanlış: "puan" bütün kayıtlarda bulunan bir alan olduğu için hepsine birden bakıldığı sanılabilir. Ama [2] tek bir kayıt seçer ve yalnız onun alanı okunur.

2. Doğru: B. append() kaydın kopyasını değil, o kayda giden referansı ekler; iki liste aynı sözlüğü paylaşır. Filtrelenmiş listedeki bir kaydı değiştirirseniz ilk listedeki kayıt da değişir. Bağımsız kayıt gerekiyorsa ogrenci.copy() kullanılır.

  • A yanlış: Sayılarla çalışırken paylaşım fark edilmediği için böyle sanılabilir. Ama append() hiçbir türü kopyalamaz; her zaman referans ekler.
  • C yanlış: Filtrelenmiş liste ilk listeden doğduğu için onun kopyası sanılabilir. Ama gecenler boş bir listeyle başlayan ayrı bir listedir; ortak olan, içine eklenen sözlüklerdir.
  • D yanlış: Kayıtların döngü sırasında paylaşıldığını, sonra ayrıldığını düşünmek iki davranışı uzlaştırıyor gibi görünür. Ama döngü bitince de kopya oluşmaz; tek bir sözlük vardır.
  • E yanlış: Kopyalanmayan şeyin değişmez olduğu düşünülebilir. Ama sözlük değiştirilebilirdir ve copy() ile kopyalanabilir.

3. Doğru: A. Filtreleme kalıbı budur: koşulu sağlayan kayıt yeni listeye eklenir.

  • B yanlış: Atama bir değeri değişkene koyduğu için kaydı listeye koyuyormuş gibi görünür. Ama bu satır gecenler adını tek bir kayda bağlar; her turda bir önceki kaydın yerini alır ve liste dolmaz.
  • C yanlış: Kalanları seçmek yerine geçemeyenleri atmak da aynı sonuca götürecek gibi görünür. Ama burada istenen yeni bir listeyi doldurmak. Üstelik üzerinde dolaşılan listeden silmek eleman atlamalarına yol açar.
  • D yanlış: Seçilen kayıtları ekrana yazan döngüler sık görüldüğü için bu satır tanıdık gelir. Ama yazdırmak ekrana çıktı verir, gecenler listesi boş kalır.
  • E yanlış: Koşulda puana bakıldığı için listeye de puanın eklenmesi doğal gelir. Ama listeye yalnızca puanlar girer; kaydın adı ve öteki alanları kaybolur.

4. Doğru: A. Yalnız ödenmemiş iki sipariş koşulu sağlar: 2. ve 4. masa. Sayaç her birinde 1 artar ve 2 olur. Biriktiriciye bu iki siparişin tutarı eklenir: 80 + 60 = 140.

  • B yanlış: Değerler doğru hesaplanıp print() sırası karıştırılmış. print(adet, bekleyen) önce sayacı, sonra biriktiriciyi yazar.
  • C yanlış: Sayaç ile biriktirici karıştırılırsa ikisine de 1 eklendiği düşünülür. Ama biriktiriciye her turda 1 değil, kaydın tutar alanı eklenir.
  • D yanlış: Döngü bütün kayıtları dolaştığı için hepsinin sayılıp toplandığı sanılır. Ama iki güncelleme satırı da if bloğunun içinde; yalnız koşulu sağlayan kayıtlarda çalışır.
  • E yanlış: not gözden kaçarsa ödenmiş siparişlerin tutarı toplanır: 120 + 150. Ama koşul not siparis["odendi"] olduğu için yalnız ödenmemiş siparişler seçilir.

5. Doğru: E. Kaydın tamamı saklanır; döngü bitince hem puan hem ad okunabilir. İlk turda en_iyi is None doğrudur ve or sağ tarafı hiç hesaplamaz (kısa devre), bu yüzden None["puan"] okunmaz. Sonraki turlarda yalnız daha yüksek puanlı kayıt en_iyi’nin yerini alır.

  • A yanlış: İki ad aynı satırda yer aldığı için atamanın yönü karışabilir. Ama = sağdaki değeri soldaki ada bağlar. Bu satır döngü değişkenini değiştirir, en_iyi hep None kalır.
  • B yanlış: Yalnız puan alanını güncellemek kaydı tutmak gibi görünür. Ama ilk turda en_iyi None’dır ve None’a alan atanamaz: TypeError çıkar. Kayıt olsaydı da ad değişmeden kalır ve puan başka birinin kaydına yazılırdı.
  • C yanlış: Döngüde bir değişkeni güncellemek biriktirme kalıbını hatırlattığı için tanıdık gelir. Ama ilk turda None + 70 işlemi TypeError verir. Toplamak da en büyüğü bulmaz.
  • D yanlış: Aranan şey en yüksek puan olduğu için puanı saklamak yeterli görünür. Ama bir sonraki turda en_iyi["puan"] bir sayının içinden alan okumaya çalışır ve TypeError verir. Üstelik puanın kime ait olduğu kaybolur.

6. Doğru: C. Ece geldiğinde "Siber" anahtarı yoktur: boş liste konur ve Ece eklenir. Ali ve Nur geldiğinde liste zaten vardır, if bloğu atlanır ve adları aynı listeye eklenir. Can başka bir anahtarın listesine girer.

  • A yanlış: gruplar[bolum] = [] satırı her turda çalışıyormuş gibi okunursa liste her öğrencide boşalır ve yalnız son öğrenci kalır. Ama bu satır if bloğunun içindedir; yalnız bölüm ilk kez geldiğinde çalışır.
  • B yanlış: Gruplama sık sık kayıt saymak için kullanıldığı için sayı yazılacağı sanılabilir. Ama sözlüğün değeri bir listedir; print() listenin kendisini yazar. Sayı için len(gruplar["Siber"]) gerekirdi.
  • D yanlış: Olmayan anahtarı okumak KeyError verdiği için ilk turda hata beklenebilir. Ama append() satırından önce if bloğu eksik anahtara boş bir liste koyar.
  • E yanlış: Bütün adlar append() ile eklendiği için hepsinin tek listeye girdiği sanılabilir. Ama her ad kendi bölümünün anahtarındaki listeye eklenir; Can "Bilgisayar" listesindedir.

7. Doğru: D. Türkçeye özgü I ve İ dönüşümü genel harf dönüşümüyle aynı sonucu vermez. "İĞNE" ile "iğne", lower() uygulandıktan sonra bile eşleşmeyebilir. casefold() de bunu tek başına çözmez.

  • A yanlış: Kayıtlar sözlük olduğu için sorunun burada olduğu düşünülebilir. Ama lower() sözlüğün metin alanlarına uygulanabilir; sorun dönüşümün kendisindedir.
  • B yanlış: Çağrı kayıt üzerinde yapıldığı için asıl değerin değiştiği sanılabilir. Ama string’ler değiştirilemez; lower() yeni bir string döndürür ve kayıttaki değer olduğu gibi kalır.
  • C yanlış: Bazı Türkçe harflerde çıktı beklenmedik göründüğü için silindiği sanılabilir. Ama karakterler silinmez; yalnızca belirli bir harf çiftinde beklenen dönüşüm olmaz.
  • E yanlış: Normalleştirmede strip() ile lower() çoğu zaman birlikte kullanıldığı için görevleri karışabilir. Ama lower() boşluklara dokunmaz; boşlukları strip() kırpar.

8. Doğru: C. get("tutar", 0) Tost fişinin eksik tutarını 0 sayar. Toplam 15 + 0 + 25 = 40 olur, bölen ise fiş sayısı olan 3’tür. Eksik fiş 0 TL’lik bir satış gibi ortalamaya girer ve ortalamayı düşürür. Kural eksik tutarlı fişi ortalamaya katmamaksa o fiş atlanır ve sonuç 20.0 olur.

  • A yanlış: Tutarı olmayan fişin hesaba katılmayacağı düşünülebilir. Ama get() eksik tutar için 0 döndürür ve fiş yine sayılır: bölen len(fisler), yani 3’tür.
  • B yanlış: fis["tutar"] yazılsaydı Tost fişinde gerçekten KeyError çıkardı. Ama get() eksik alanda hata vermez, verilen varsayılanı döndürür.
  • D yanlış: Döngü toplamı hesapladığı için yazılan değerin toplam olduğu sanılabilir. Ama print() toplamı fiş sayısına bölüyor; 40 yalnız ara sonuçtur.
  • E yanlış: Tutarlar tam sayı olduğu için sonucun da tam sayı olacağı düşünülebilir. Ama / her zaman float verir; tam bölme için // gerekirdi.

Tek sayfa özet

  • Bir kaydı sözlükte, kayıtların hepsini bir listede tutarız.
  • liste[indeks]["alan"] önce kaydı, sonra alanı seçer.
  • Filtreleme, koşulu sağlayan kayıtları yeni bir listeye eklemektir. append(ogrenci) sözlüğü kopyalamaz; iki liste aynı sözlüğü paylaşır.
  • Ayrı bir kayıt gerekiyorsa ogrenci.copy() kullanılır. Değerleri sayı ve metin olan kayıtlar için bu sığ kopya yeterlidir.
  • Özetlemede bir alanın değerleri sayılır ya da toplanır.
  • Liste boşsa None döndürmek, “veri yok” durumunu gerçekten 0 olan bir sonuçtan ayırır.
  • Maksimum aramada en büyük sayıyla birlikte o sayının ait olduğu kayıt da tutulabilir. > ile karşılaştırınca eşitlikte ilk bulunan kayıt kalır.
  • None ile başlayan kalıpta en_yuksek is None or ... koşulu ilk turda sağ tarafı hesaplamaz (kısa devre).
  • Gruplamada grup adı sözlüğün anahtarı olur. Değer o grubun sayısı, toplamı ya da kayıtlarını tutan bir listedir. Liste tutarken grup ilk kez geldiğinde önce boş liste konur, sonra kayıt eklenir.
  • Metin alanlarında gruplamanın sonucu seçilen normalleştirme kuralına bağlıdır. strip().lower() boşluk ve büyük harf farkını giderir, ama Türkçe I ve İ harflerini Türkçe kurala göre küçültmez.
  • get(grup, 0) bir grubun sayacını ya da toplamını başlatmak için kullanışlıdır. Eksik bir alanın varsayılan değerini ise o alanın probleminizde ne anlama geldiği belirler: tutarı boş bir fişe 0 yazmak ortalamayı düşürür.
  • Veri işleme kodunu tek iş yapan küçük fonksiyonlara bölerseniz her parçayı ayrı ayrı sınayabilirsiniz.
  • Kantin raporundaki her adım bu kalıplardan biridir: fişleri ayırmak filtreleme, toplam ve ortalama özetleme, en büyük satış maksimum arama, kategori toplamları gruplamadır.

Bir sonraki bölümde bu kayıtları bir dosyadan okuyacak, sonuçları dosyaya yazacağız: konu dosyalar ve CSV.

Bu bölümün kazanımları

Bu bölümü bitiren öğrenci:

  • liste[indeks]["alan"] erişimini iki adımda çözümler.
  • Filtreleme kalıbını kurar ve append()in kaydı kopyalamadığını açıklar.
  • Kayıtlar üzerinde sayma ve biriktirmeyle özet çıkarır.
  • Maksimum aramada en büyük değerle birlikte o değerin ait olduğu kaydı tutar.
  • Kayıtları bir alana göre gruplar; her grubun sayısını, toplamını ya da kayıtlarını bir sözlükte tutar.
  • Metin alanlarında normalleştirme kuralının gruplama sonucunu belirlediğini açıklar.
  • Kayıt listesinde eksik alanın toplamı ve ortalamayı nasıl değiştirdiğini hesaplar ve varsayılan değeri problemin kuralına göre seçer.
Başa dön