Sınıf, nesne, self, __init__ ve metotlar
Bu bölümde kendi nesne türlerimizi tanımlayacağız. Örneklerin çoğu bir bankanın hesap programından: her hesabın bir sahibi ve bir bakiyesi var. Geçen hafta böyle bir kaydı sözlükte tuttuk ve iki sorunla karşılaştık: sözlükte hangi anahtarların bulunması gerektiğini ve sözlüğü hangi fonksiyonların değiştirdiğini izlemek zordu. Sınıf (class) ikisini aynı tanımda toplar: bir kaydın bilgilerini tek bir ad altında tutar ve yanlarına o bilgilerle çalışan fonksiyonları koyar. Bilgilerin o anki değerleri nesnenin durumudur, fonksiyonların yaptığı işler de davranışıdır. Sınıftan oluşturulan her nesneye o sınıfın örneği (instance) denir. Her örnek kendi durumunu taşır.
Bu sayfadaki kod hücreleri kendiliğinden çalışmaz. Her hücrede önce çıktıyı tahmin edin, sonra Run Code düğmesine basın. Kodu değiştirip yeniden çalıştırabilir, Start Over ile ilk hâline döndürebilirsiniz.
Bu bölümün kapsamı
- Sınıf ile örnek ayrımı ve
classile tür tanımlama __init__içinde örnek niteliklerini oluşturmaselfparametresinin, metodu çağrılan nesne olması- Aynı sınıftan oluşturulan nesnelerin örnek niteliklerinin birbirinden bağımsız olması
- Sınıf niteliği, örnek niteliği ve gölgeleme
- Paylaşılan değiştirilebilir (mutable) sınıf niteliğinin riski
- Niteliği doğrudan atamak yerine bir metotla değiştirmenin gerekçesi
İlk sınıfımız
Python’da yeni bir tür class deyimiyle tanımlanır. Hücrede BankAccount sınıfı tanımlanıyor ve Ada için bir hesap açılıyor. İki satır ne yazar?
BankAccount sınıftır. BankAccount("Ada", 500) satırı sınıfı bir fonksiyon gibi çağırır: Python yeni bir nesne oluşturur, __init__ metodunu çalıştırır ve nesneyi döndürür. account adı bu nesneye bağlanır. Sınıfın içine yazılan fonksiyonlara metot denir, __init__ de bir metottur. Yeni nesne oluşturulunca kendiliğinden çalışır ve nesneye ilk değerlerini verir.
self.owner ve self.balance, nesnenin üzerinde taşıdığı adlardır. Bunlara nitelik (attribute) denir. Geçen hafta sözlükten product["stock"] diye okuduğumuz bilgiyi burada account.balance diye okuyoruz. self.owner = owner satırında iki ayrı owner var. Sağdaki owner parametredir, __init__ bitince ortadan kalkar. Soldaki self.owner nesnenin niteliğidir, nesne durdukça kalır. İkisine aynı adı vermek bir alışkanlıktır, Python bunu zorunlu tutmaz.
__init__ hazır gelen nesneyi başlatır
Python’da nesne önce oluşturulur, sonra başlatılır. Oluşturma adımını Python kendisi yapar. __init__ ikinci adımdır: hazır gelen nesneyi self parametresiyle alır ve niteliklerine ilk değerlerini verir. __init__ için “yapıcı” (constructor) da denir, ama nesneyi __init__ oluşturmaz.
BankAccount("Ada", 500) satırı üç adımda çalışır. account adı nesneye en son, __init__ bittikten sonra bağlanır.print() ile yazdırmak
Hücrenin sonuna print(account) ekleyip çalıştırırsanız <__main__.BankAccount object at 0x...> gibi bir satır görürsünüz. Python nesnenin hangi sınıftan olduğunu ve bir sayı yazar, niteliklerini yazmaz. Nitelikleri account.owner gibi tek tek yazdırın. Nesnenin print() ile nasıl görüneceğini 12. haftada kendiniz belirleyeceksiniz.
self: metodu çağrılan nesne
Hücrede aynı sınıftan iki hesap açılıyor. __init__ iki kez çalışıyor ve iki kez self.owner = owner satırını çalıştırıyor. Ece’nin hesabı açılınca Ada’nın hesabındaki ad değişir mi? İki satır ne yazar?
self, metodu hangi nesne için çağırdıysanız o nesnedir. first = BankAccount("Ada", 500) satırında Python önce yeni bir nesne oluşturur ve onu __init__’e self olarak verir. __init__ bitince nesne first adına bağlanır. second satırında self bu kez başka bir yeni nesnedir. Bu yüzden self.owner = owner ataması her seferinde başka bir nesnenin niteliğini doldurur.
Geçen haftaki sell(product, amount) fonksiyonu hangi kayıtla çalışacağını ilk parametresinden öğreniyordu. self de metodun ilk parametresidir ve aynı işi görür. Fark şu: çağrıda self’i siz yazmazsınız, Python nesneyi kendisi gönderir.
Davranışı sınıfa eklemek
Para yatırma işini sınıfa bir metot olarak ekliyoruz. Hücrede Ada’nın hesabına 50 yatırılıyor. Son satır ne yazar?
Geçen haftaki gibi ayrı bir fonksiyon yazsaydık çağrı deposit(account, 50) olurdu. Metotta account.deposit(50) yazılır ve Python bu çağrıyı BankAccount.deposit(account, 50) gibi çalıştırır: noktanın solundaki nesne self parametresine gider. Kodda ilk biçimi yazarız, ikincisi self’in nereden geldiğini anlamaya yardım eder.
account.deposit(50) çağrısı sürerken account ve self aynı nesneyi gösterir. Metot bitince self etiketi kalkar, bakiyedeki değişiklik kalır.deposit metodu sınıfta bir kez yazılır, nesnelerin içinde kopyası yoktur. Ada’nın hesabı da Ece’nin hesabı da aynı deposit metodunu kullanır. Ama self her çağrıda başka bir hesaptır ve her çağrı o hesabın kendi balance niteliğini değiştirir. deposit() metodunu BankAccount sınıfına yazdık, çünkü bakiyeyi değiştirmek hesabın işidir. Bir sınıfın üstlendiği işlere o sınıfın sorumluluğu denir.
Aynı sınıftan bağımsız nesneler
Ada’nın hesabına yatırılan para Ece’nin hesabını değiştirmemeli. Hücrede iki hesap da 100 ile açılıyor. Ada’nın hesabına iki kez 50, Ece’nin hesabına bir kez 20 yatırılıyor. Üç satır ne yazar?
__init__ her nesne için ayrı çalışır ve her nesnenin kendi balance niteliğini oluşturur. Sınıfı iki kez çağırmak iki ayrı nesne verir. 6. haftadaki gibi second = first yazsaydık iki ad aynı hesabı gösterirdi (aliasing: iki adın aynı nesneyi göstermesi) ve first is second True olurdu.
Sınıf niteliği ve örnek niteliği
Bankadaki hesapların para birimi çoğunlukla aynıdır: Türk lirası. Böyle bir bilgiyi her nesneye ayrı ayrı yazmak yerine sınıfa bir kez yazabilirsiniz. Hücredeki BankAccount sınıfında currency sınıfın gövdesinde, owner ise __init__ içinde atanıyor. Hesap nesnelerine currency diye bir nitelik hiç atanmadı. print(ada_account.currency) hata verir mi? Hücre ne yazar?
owner, __init__ içinde self.owner ile atandığı için her hesabın kendisine aittir. Buna örnek niteliği denir. currency ise sınıfın gövdesinde, metotların dışında tanımlanmıştır. Buna da sınıf niteliği denir. ada_account.currency yazdığınızda Python önce ada_account nesnesinde currency adlı bir nitelik arar. Bulamazsa sınıfa bakar ve oradaki değeri verir. Metotlar da aynı yolla bulunur: ada_account.deposit(50) yazınca Python deposit metodunu nesnede bulamaz, sınıfta bulur.
currency yok, ikisi de sınıftaki "TL" değerini okur.Nitelik gölgeleme (shadowing)
Ada hesabını dolar hesabına çevirmek istiyor. Hücrede yalnız ada_account.currency niteliğine yeni bir değer atanıyor. Üç satır ne yazar?
ada_account.currency = ... sınıf niteliğini değiştirmez, yalnız ada_account nesnesinde aynı adlı bir örnek niteliği oluşturur. Artık ada_account.currency okunurken Python bu niteliği nesnede bulur ve sınıfa hiç bakmaz. Buna gölgeleme (shadowing) denir: nesnedeki nitelik, sınıftaki aynı adlı değeri o nesne için örter. Sınıftaki değeri gerçekten değiştirmek istiyorsanız bunu açıkça BankAccount.currency = ... ile yazın. Bu atamadan sonra kendi currency niteliği olmayan hesaplar yeni değeri görür. ada_account ise kendi niteliğini görmeye devam eder.
Paylaşılan değiştirilebilir sınıf niteliği
Her hesabın yatırılan tutarları bir listede tutmasını istiyoruz. Liste sınıf niteliği olarak yazılırsa ne olur? Hücrede yalnız Ada’nın hesabına para yatırılıyor. print(ece_account.transactions) ne yazar?
transactions sınıf niteliği olduğu için iki hesap da aynı listeyi görür. self.transactions.append(...) bir atama değildir, bu yüzden gölgeleme olmaz: sınıftaki tek liste yerinde değişir. Liste değiştirilebilir (mutable) bir nesnedir: içeriği yerinde değişebilir, append() yeni liste oluşturmaz. Her hesabın kendi işlem listesi olsun istiyorsak listeyi __init__ içinde oluştururuz:
class BankAccount:
def __init__(self, owner, balance=0):
self.owner = owner
self.balance = balance
self.transactions = []Bütün örneklerin gerçekten aynı veriyi görmesi gerekiyorsa sınıf niteliği kullanılabilir. Her nesnenin kendi listesi, sözlüğü ya da kümesi gerekiyorsa bu nesneyi __init__ içinde oluşturun.
Yanlış yazılan nitelik adı hata vermeden yeni nitelik olur
__init__ içinde kurulmamış bir niteliğe değer atarsanız ne olur? Python’da program çalışırken çoğu nesneye yeni nitelik eklenebilir. Hücredeki change_owner() metodu hesabın sahibini değiştirmek için yazıldı. Son satır ne yazar?
change_owner() içindeki ad owner değil ower. self.ower = new_owner satırı hata vermez, yanlış adla yeni bir nitelik oluşturur ve owner olduğu gibi kalır. Hatayı ancak sonuç yanlış çıkınca fark edersiniz. Bu bir mantık hatasıdır.
__init__ içinde oluşturun
Nesnede bulunması gereken bütün nitelikleri __init__ içinde atayın, öteki metotlarda yeni nitelik oluşturmayın. Böylece bir nesnenin hangi nitelikleri olduğunu tek bir yerde görürsünüz. Nitelik adını elle yazmak yerine editörün önerdiği tamamlamayı kullanın.
Sorumluluğu doğru yere koymak
6. haftada para çekme kuralını withdraw fonksiyonuna yazmıştınız. Aynı if ve raise satırları metoda da yazılır, yalnız sözlüğün yerini self alır. Hücrede Ada’nın hesabında 100 var. Önce metotla, sonra doğrudan atamayla 500 çekiliyor. İki satır ne yazar?
Bakiye yetmeyince metot çekimi reddeder. Para çekmenin kuralı hesabın içinde, tek bir yerde yazılı: para çekmek hesabın sorumluluğudur. Bakiyeyi değiştiren her kod bu metodu çağırırsa kural her seferinde denetlenir. Son satır ise metodu atlar ve bakiye eksiye düşer. Python bu satırı durdurmaz. Gelecek hafta niteliği doğrudan değiştiren kodu da kurala bağlayacağız.
Metodun üstündeki @ satırları
Bu bölümde yazdığımız metotların hepsi örnek metodudur: ilk parametreleri self olur ve account.deposit(50) gibi bir nesneyle çağrılırlar. İnternetteki örneklerde bazı metotların üstünde @ ile başlayan bir satır görürsünüz. Bu satıra dekoratör (decorator) denir. Dekoratör, hemen altındaki fonksiyonun ya da metodun nasıl çalışacağını değiştirir. Ayrıntısını ilerleyen haftalarda göreceğiz: 8. haftada @property, 11. haftada @abstractmethod dekoratörünü kullanacağız. Sınıflarda sık görülen iki dekoratör şunlar:
class User:
@classmethod
def from_text(cls, text):
...
@staticmethod
def is_valid_name(name):
...@classmethodile yazılan metot ilk parametre olarak nesneyi değil, sınıfın kendisini (cls) alır. Nesneyi başka bir biçimden, örneğin bir metin satırından oluşturan metotlarda kullanılır.@staticmethodile yazılan metot neselfneclsalır. Nesnenin verisini kullanmayan, ama sınıfla ilgili olduğu için sınıfın içine yazılan yardımcı fonksiyonlarda kullanılır.
Bu haftanın işleri yan yana
Bu haftaki işleri önceki haftalarda nasıl yapardık, bu hafta nasıl yapıyoruz:
| İş | Önceki haftalarda | Bu haftaki Python yolu | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Sahibin adını ve bakiyeyi bir arada tutan hesap açmak | Sözlük: {"owner": "Ada", "balance": 500} |
class BankAccount ve __init__, sonra BankAccount("Ada", 500) |
__init__ nesneyi oluşturmaz, hazır gelen nesneye ilk değerlerini verir. Adın iki yanında ikişer alt çizgi vardır |
| Para yatırmak | Sözlüğü parametre olarak alan fonksiyon: deposit(account, 50) |
account.deposit(50): Python hesabı self olarak gönderir |
Metot tanımında self unutulursa çağrı TypeError verir |
| Ada’nın ve Ece’nin hesaplarını birbirinden ayrı tutmak | İki ayrı sözlük | Sınıfı iki kez çağırmak: BankAccount("Ada", 500) ve BankAccount("Ece", 900) |
ece = ada yeni hesap açmaz, aynı nesneye ikinci bir ad verir |
| Bütün hesaplarda aynı olan bilgiyi tek yerde tutmak | Fonksiyonların dışında, modülde bir değişken | Sınıf niteliği: sınıf gövdesinde currency = "TL" |
Nesne üzerinden atama sınıf niteliğini değiştirmez, gölgeler. Liste gibi değiştirilebilir değerleri __init__ içinde oluşturun |
| Para çekme kuralını tek yerde tutmak | withdraw(account, 100) fonksiyonu, ama account["balance"] -= 100 yazan kodu hiçbir şey durdurmaz |
account.withdraw(100) metodu: kural hesabın içinde |
Python account.balance -= 100 satırını da durdurmaz |
İlk üç satırda sözlük ve onu alan fonksiyonlar tek bir sınıf tanımına dönüştü: sözlüğün anahtarları nitelik oldu, fonksiyonun kayıt parametresi self oldu. Bütün hesaplarda aynı olan bilgi modüldeki bir değişkende dursaydı hangi sınıfa ait olduğu anlaşılmazdı. Sınıf niteliği bu bilgiyi sınıfın kendisinde tutar. Para çekmede bir eksik kalıyor: kural withdraw metodunda duruyor, ama niteliği doğrudan değiştiren kodu Python durdurmuyor. Gelecek hafta bunu nasıl önleyeceğimizi göreceğiz.
Alıştırmalar
İndirim metodunu tamamla
apply_discount(rate) metodu ürünün fiyatını verilen oranda indirsin: rate değeri 0.10 olduğunda fiyat yüzde 10 azalır. Boşluğa tek satır yazın. Metot bir değer döndürmesin, self.price niteliğini değiştirsin. Hücrede 1000 liralık klavyeye yüzde 10 indirim uygulanıyor, son satır 900.0 yazmalı. Run Code sonucu başka fiyat ve oranlarla da denetler.
self.price *= (1 - rate)self hatasını bul
Bu hücredeki metot tanımında bilerek bir hata bırakıldı. Hücrenin sonuna door = Door() ve door.open() satırlarını ekleyin. Çalıştırmadan önce ne olacağını tahmin edin, sonra çalıştırıp hata mesajını okuyun. Ardından metot tanımındaki eksikliği düzeltin ve sona print(door.is_open) satırını ekleyin: son satır True yazmalı.
Gölgelemeden sonra sınıf niteliğini değiştir
Ürünlerin çoğunda KDV oranı yüzde 20, ekmekte yüzde 1. Hücrede önce yalnız ekmeğin oranı değiştiriliyor, sonra sınıftaki oran 18 yapılıyor. Üç satırı tahmin edin, sonra çalıştırın. Ardından bread nesnesinin sınıftaki değişikliği neden görmediğini bir cümleyle açıklayın.
1, 18, 18. bread.tax_rate = 1 ataması bread nesnesinde bir örnek niteliği oluşturdu. Python bread.tax_rate okunurken bu niteliği nesnede bulur ve sınıfa bakmaz. pen nesnesinde böyle bir nitelik yok: Python sınıfa bakar ve yeni değeri bulur.
Book sınıfı
Programı VS Code’da kitap.py adlı bir dosyaya yazıp çalıştırın. Book(title, author) çağrısıyla kitap oluşturulsun. Her kitabın title, author ve is_borrowed örnek nitelikleri olsun. Üçünü de __init__ içinde oluşturun, is_borrowed başlangıçta False olsun. borrow() metodu kitabı ödünç verilmiş, return_book() metodu iade edilmiş duruma getirsin.
Şimdilik aynı kitabın iki kez ödünç alınmasını engellemiyoruz. Bu tür geçersiz durumları gelecek hafta engelleyeceğiz.
Çalışır kod görevi: En az iki Book nesnesi oluşturun. İki kitap başlangıçta ödünçte olmasın. İlk kitap ödünç alınınca yalnız onun is_borrowed değeri True olsun, öteki kitabınki False kalsın. İade edilince yeniden False olsun. Her adımda iki kitabın is_borrowed değerini assert ile denetleyin.
Tek sayfa özet
- Sınıf bir tür tanımıdır. Sınıftan oluşturulan nesneye o sınıfın örneği denir:
BankAccount("Ada", 500). __init__yeni nesnenin niteliklerine ilk değerlerini verir. Nesneyi oluşturmaz, hazır gelen nesneyi başlatır.self.owner = ownersatırında sağdakiownerparametredir, soldakiself.ownernesnenin niteliğidir.selfmetodun çağrıldığı nesnedir. Metodun ilk parametresidir, ama çağrıda yazılmaz:account.deposit(50),BankAccount.deposit(account, 50)gibi çalışır.- Metotlar sınıfta bir kez yazılıdır. Her nesne kendi örnek niteliklerini taşır, bir nesnenin
balanceniteliğini değiştirmek ötekini etkilemez. - Python bir niteliği ya da metodu önce nesnede, bulamazsa sınıfta arar. Sınıf niteliğini, aynı adlı bir örnek niteliği olmayan bütün nesneler sınıftan okur.
- Bir nesneye sınıf niteliğiyle aynı adlı bir nitelik atamak, o nesne için sınıftaki değeri gölgeler. Sınıf niteliğini sınıfın adıyla değiştirin.
- Sınıf niteliği bir liste ise bütün nesneler aynı listeyi görür. Her nesnenin kendi listesi gerekiyorsa listeyi
__init__içinde oluşturun. - Python program çalışırken nesneye yeni nitelik eklenmesine izin verir. Yanlış yazılmış bir nitelik adı hata vermeden yeni bir nitelik oluşturur.
- Bir işin kuralını o işi yapan metoda yazın: para çekme kuralı
withdrawiçinde durur. Bir metodu hangi sınıfa yazacağınıza karar verirken şunu sorun: bu iş hangi nesnenin sorumluluğu? - Metodun üstündeki
@satırı bir dekoratördür ve altındaki metodun nasıl çalışacağını değiştirir.
Bu bölümün kazanımları
Bu bölümü bitiren öğrenci:
- Sınıf ile örnek ayrımını açıklar ve
classile kendi türünü tanımlar. __init__içinde örnek niteliklerini oluşturur.selfparametresinin, metodu çağrılan nesne olduğunu açıklar.- Aynı sınıftan oluşturulan nesnelerin örnek niteliklerinin birbirinden bağımsız değiştiğini açıklar.
- Sınıf niteliği ile örnek niteliğini ayırt eder ve gölgelemenin sonucunu açıklar.
- Paylaşılan değiştirilebilir sınıf niteliğinin riskini açıklar ve koleksiyonu
__init__içinde oluşturur. - Niteliği doğrudan atamak yerine bir metotla değiştirmenin gerekçesini açıklar.

