Python’da nesne zihinsel modeli: kimlik, değer, durum ve referans
Bu haftadan itibaren nesne yönelimli programlamaya (object-oriented programming, OOP) geçiyoruz. Python’da programın kullandığı her değer, yani her sayı, metin, liste ve sözlük, bir nesnedir (object). Kendi nesne türlerimizi, yani sınıfları (class), gelecek hafta class deyimiyle tanımlayacağız. Bu hafta değişken adlarının nesnelere nasıl bağlandığını ve aynı nesneye iki farklı addan erişince ne olduğunu göreceğiz. 3. haftada listelerle yaptığımız deneyleri bu kez bir kayıtla yineleyeceğiz. Örnekler bir kırtasiyenin stok programından. Her ürünün bir adı ve depoda kaç tane kaldığını gösteren bir stok sayısı var. Kasada satılan kalem depo ekranında da eksilmeli, yani iki ekran aynı ürün kaydını kullanmalı.
Bu sayfadaki kod hücreleri kendiliğinden çalışmaz. Her hücrede önce çıktıyı tahmin edin, sonra Run Code düğmesine basın. Kodu değiştirip yeniden çalıştırabilir, Start Over ile ilk hâline döndürebilirsiniz.
Bu bölümün kapsamı
- Değişken adının bir nesneye bağlanması
- Nesnenin kimlik, tür ve değer özellikleri
- Aynı nesneye iki referans olduğunda değişikliğin iki addan da görülmesi
isile==ayrımı- Küçük tam sayı ve string önbelleklemesinden dil kuralı çıkarılamayacağı
- Nesnenin durumu ve durumun hangi yollarla değiştiği
- Yerinde değiştirme ile yeniden bağlama ayrımı
id()değerinin bellek adresiyle ilişkisi- Çöp toplama (garbage collection) ayrıntıları
- CPython’ın hangi nesneleri yeniden kullandığının ayrıntıları
Bu başlıklar konunun devamıdır. İleride karşınıza çıkar, ama bu derste ezberlemeniz beklenmiyor.
Ad bir nesneye bağlanır
Bir kırtasiyenin stok programını düşünün. Her ürünün adını ve stoğunu tek bir kayıtta tutmak istiyoruz. Bu kaydı 3. haftada gördüğünüz sözlükle tutabilirsiniz:
product = {"name": "Kalem", "stock": 10}Bu satır önce bir sözlük nesnesi oluşturur, sonra product adını o nesneye bağlar. Değişkeni, içine değer konan bir kutu gibi düşünmek tek bir adla çalışırken işe yarar, ama iki ad aynı nesneyi gösterdiği anda yetmez. Bu derste şu modeli kullanacağız:
Değişken adı bir nesneye bağlanır.
product ve selected aynı kalem kaydını gösterir. AI ile üretilmiş görsel.Model sayılar için de geçerli. 3. haftada gördüğünüz id() bir nesnenin kimlik numarasını döndürüyordu. Değişken bir kutu olsaydı score = 90 atamasından sonra da aynı kutu kalırdı, yalnız içi değişirdi. id(score) ise adın o anda bağlı olduğu nesnenin numarasını verir. Hücrede score adına iki kez değer atanıyor ve her atamadan sonra id(score) yazdırılıyor. İki sayı aynı mı çıkar?
score = 90 satırı 80 nesnesinin içini 90 yapmaz. score adını, değeri 90 olan başka bir nesneye bağlar. Buna yeniden bağlama denir.
İki farklı sayı. Sayılar her çalıştırmada değişebilir, ama ikisi birbirinden hep farklıdır: score adı önce bir nesneyi, sonra başka bir nesneyi gösterdi.
Her nesnenin kimliği, türü ve değeri var
Python’ın resmî belgelerindeki veri modeline (data model) göre her nesnenin bir kimliği (identity), bir türü (type) ve bir değeri (value) vardır. Kimlik nesneyi ötekilerden ayırır ve nesne var olduğu sürece değişmez. Tür, nesneyle hangi işlemleri yapabileceğinizi ve değerinin değişip değişemeyeceğini belirler. Değer nesnenin içeriğidir.
Hücre kalem kaydının kimliğini, türünü ve değerini yazdırıyor. Sonra stoğu 8’e indirip aynı üç bilgiyi yeniden yazdırıyor. İki satır arasında ne değişir?
id(product) kimliği, type(product) türü, product ise değeri gösterir.
Kimlik ve tür iki satırda aynı, yalnız değer değişti. product["stock"] = 8 yeni bir sözlük oluşturmadı, var olan sözlüğün içini değiştirdi.
id() değerini bellek adresi diye ezberlemeyin
Python kodunu yorumlayıcı çalıştırır. Bilgisayarınıza kurduğunuz yorumlayıcının adı CPython’dır. Bu sayfadaki hücreleri çalıştıran Pyodide de tarayıcıda çalışan bir CPython’dır. PyPy ve MicroPython başka Python yorumlayıcılarıdır. CPython’da id() nesnenin bellek adresini verir, ama dil bunu garanti etmez. Biz id() değerini yalnız iki adın aynı nesneyi gösterip göstermediğini görmek için kullanacağız. Bu iş için is daha okunaklıdır. Kimlik numarası yalnız aynı anda var olan nesneleri ayırır: artık kullanılmayan bir nesnenin numarası sonradan başka bir nesneye verilebilir.
İki ad, tek kayıt
Kasa ekranıyla depo ekranı aynı ürün kaydını kullanmalı: kasada satılan kalem depoda da eksilmeli.
3. haftada = işaretinin kopya almadığını, var olan nesneye bir ad daha bağladığını gördünüz. Buna aynı nesneye referans verme (aliasing) dedik. Bir nesneyi gösteren ada o nesnenin referansı denir: iki ad aynı nesneyi gösteriyorsa nesnenin iki referansı vardır. Sözlük de listeyle aynı davranır. Hücrede depo ekranı kaydı product adıyla, kasa ekranı selected adıyla kullanıyor. Kasa iki kalem satıyor. print(product) ne yazar?
selected = product yeni bir sözlük oluşturmaz. product ve selected aynı sözlüğün iki adıdır, bu yüzden selected ile yapılan değişikliği product ile bakınca da görürüz.
Listenin elemanı da bir referanstır. shelf = [product] yazınca liste sözlüğün kopyasını değil kendisini tutar: shelf[0]["stock"] ile yapılan değişikliği product ile bakınca da görürsünüz. 9. haftada nesneleri listelerde tutarken bu kurala dayanacağız.
Gelecek hafta account, customer, order gibi adlar kendi yazdığınız sınıflardan oluşturulan nesneleri gösterecek. other = account satırı da hesabın kopyasını almaz, aynı hesaba bir ad daha bağlar. Hesap bir addan değiştirilirse öteki ad da değişikliği görür.
Aynı kayıt mı, eşit kayıt mı?
İki ürün kaydı için iki ayrı soru sorulabilir: ikisi aynı kayıt mı, yoksa aynı bilgileri taşıyan iki ayrı kayıt mı? Python’da bu iki soru için iki ayrı operatör var. 3. haftada gördüğünüz gibi is iki adın aynı nesneyi gösterip göstermediğini, == iki değerin eşit olup olmadığını sorar.
Hücrede second, first sözlüğünün 3. haftada gördüğümüz .copy() ile alınmış kopyası. third adına ise düz atamayla first veriliyor. Üç satır ne yazar?
İçeriği eşit iki nesne iki ayrı kayıt olabilir. İki adın aynı kaydı gösterip göstermediğini is söyler.
first == second→True: iki sözlüğün anahtarları ve değerleri eşit.first is second→False:.copy()yeni bir sözlük oluşturdu.first is third→True:third = firstaynı sözlüğe bir ad daha bağladı.
Küçük sayılar ve is
Hücrede aynı değerdeki sayılar ve metinler karşılaştırılıyor: önce 5 ile 5, sonra metinden dönüştürülen iki 1000, en sonda iki "Ada" metni. Beş satır ne yazar?
CPython küçük tam sayılar ve bazı stringler için her seferinde yeni nesne oluşturmaz, var olanı yeniden kullanır. Buna önbellekleme (caching) denir, stringlerde interning adı da kullanılır. Yorumlayıcı bunu hız ve bellek kazanmak için yapar. Program çalışırken birleştirilen part + "a" ise yeni bir string oluşturur. “Aynı değerdeki sayılar ya da metinler aynı nesnedir” diye bir dil kuralı yoktur: CPython, PyPy ya da başka bir yorumlayıcı hangi nesneleri yeniden kullanacağına kendisi karar verir.
True, True, False, True, False. CPython 5’i yeniden kullandı, metinden dönüştürülen iki 1000 için ayrı nesne oluşturdu. İki "Ada" metni eşit, ama ikincisi part + "a" ile oluşturulan ayrı bir nesne.
Hücrede 1000’i metinden dönüştürmemizin de bir nedeni var. x = 1000 ve y = 1000 yazarsanız CPython aynı hücredeki aynı sabiti bir kez oluşturabilir ve x is y True verir. Bu da yorumlayıcının tercihidir. Dilin kuralı daha gevşek: değiştirilemez türlerde Python aynı değer için var olan bir nesneyi yeniden kullanabilir, değiştirilebilir türlerde kullanamaz. Bu yüzden iki ayrı [] her zaman iki ayrı listedir.
== ile karşılaştırın
Bir is deneyinde True görmeniz, başka bir sayıda ya da başka bir yorumlayıcıda da True göreceğiniz anlamına gelmez. Değer sorusunu == ile sorun. CPython da score is 100 gibi bir satırda SyntaxWarning uyarısı verir ve == yazmak isteyip istemediğinizi sorar. is en sık value is None biçiminde, bir değerin None olup olmadığını denetlemek için kullanılır. Programda tek bir None nesnesi olduğu için bu soru kimlikle sorulur.
Yerinde değiştirme ve yeniden bağlama
Atamada = işaretinin soluna bakın. Solda yalnız bir ad varsa (selected = ...) ad yeniden bağlanır, hiçbir nesne değişmez. Solda bir sözlüğün elemanı varsa (selected["stock"] = 0) adın gösterdiği sözlük yerinde değişir: aynı nesnenin içeriği değişir ve o sözlüğü gösteren bütün adlar değişikliği görür.
Hücrede kasa önce kalemin stoğunu sıfırlıyor, sonra selected adına yeni bir sözlük veriyor. İki satır ne yazar?
{'name': 'Kalem', 'stock': 0} ve {'name': 'Silgi', 'stock': 4}. selected["stock"] = 0 ortak sözlüğü yerinde değiştirdi, bu yüzden product ile bakınca da stok 0. selected = {...} yalnız selected adını yeni bir sözlüğe bağladı, product eski sözlüğü göstermeye devam ediyor.
selected = {"name": "Silgi", "stock": 4} satırı kalem kaydının içini silip yerine Silgi’nin bilgilerini yazmaz. Python’da = bir nesnenin üzerine başka bir nesneyi hiçbir zaman kopyalamaz, yalnız soldaki adı ya da elemanı yeni nesneye bağlar.
Stok sayısının kendisi bir int. 3. haftadan hatırlayın: list, dict ve set değiştirilebilir (mutable), int, float, bool, str ve tuple değiştirilemez (immutable) türlerdir. selected["stock"] -= 2 satırı da bir int nesnesinin içini değiştirmez. Çıkarma, değeri 8 olan yeni bir int verir, atama da bu sayıyı sözlüğün "stock" anahtarına bağlar. Değişen sözlüktür, eski sayı olduğu gibi kalır.
Tür, bir nesneyle hangi işin yapılabileceğini de belirler. int nesnesinin içini değiştiren bir işlem olmadığı için int gösteren bir adla yalnız yeniden bağlama yapılabilir. Listeyi ise yerinde değiştirebilir, onu gösteren adı da başka bir listeye bağlayabilirsiniz. 4. haftada gördüğünüz gibi aynı += yazımı listeyi yerinde uzatır, int’te adı yeniden bağlar.
Gelecek hafta yazacağınız account.balance = 0 satırı da sözlük elemanına atama gibi çalışır: account adını değil, hesap nesnesinin içini değiştirir.
Fonksiyon kaydın kopyasını değil kendisini alır
Satış fonksiyonu stoğu azaltınca bu değişiklik çağıran koddaki kayda da yansımalı. 4. haftada parametre adının, çağıranın verdiği nesneye bağlandığını gördünüz.
Hücredeki sell fonksiyonu sözlüğü parametre olarak alıyor. Fonksiyonun içindeki ad product, dışarıdaki ad pencil. Son satır ne yazar?
Çağrıda product parametresi pencil adının gösterdiği sözlüğe bağlanır, Python sözlüğü kopyalamaz. Fonksiyonun sözlükte yaptığı değişikliği çağıran kod da görür. return da böyle çalışır: fonksiyon bir sözlüğü döndürdüğünde çağırana kopyasını değil kendisini verir.
Parametreye yeni değer atamak çağıranın adını değiştirmez
4. haftadaki add_one deneyinde int parametreye yeni değer atamıştık ve dışarıdaki sayı değişmemişti. Bu kez sözlük parametresine yeni bir sözlük atayalım. Son satır ne yazar?
{'name': 'Kalem', 'stock': 10}. reset içindeki atama yalnız yerel product adını yeni sözlüğe bağladı. pencil eski sözlüğü göstermeye devam ediyor.
İki fonksiyon az önceki kurala uyuyor. sell sözlüğü yerinde değiştirdi: = işaretinin solunda sözlüğün elemanı var. reset ise adı yeniden bağladı: solda yalnız yerel ad var. Parametre de bir addır. Çağrıda çağıranın adıyla aynı nesneye bağlanır, ama çağıranın adının kendisi değildir.
Nesnenin durumu
OOP’de bir nesnenin o anki verisine onun durumu (state) deriz. Değiştirilebilir bir nesnenin durumu program çalışırken değişebilir.
{"name": "Kalem", "stock": 8} sözlüğünde stock değeri durumun bir parçasıdır. Stok 8’den 7’ye inerse nesnenin durumu değişir, kimliği ve türü aynı kalır. Stok 0 olunca satış yapılmamalı: durum, nesneyle neyin yapılabileceğini belirler.
Python belgeleri nesnenin içeriğine değer der. OOP’de nesneyi tasarlarken aynı veriye durum deriz ve onu kurallara bağlarız: bir banka hesabının bakiyesi onun durumudur, bakiye yetmiyorsa para çekilmemeli.
Stok örneğinde stock değerini yalnız satış fonksiyonu değiştirmeli. Oysa programın herhangi bir yeri product["stock"] = -100 yazabilir. OOP’de bir nesnenin durumunu hangi kodun, hangi kurala uyarak değiştirebileceğine biz karar veririz.
Davranışı veriyle birlikte tutmak
Az önceki sell fonksiyonuyla, stokta iki kalem varken beş kalem satalım. Son satır ne yazar?
Program hata vermeden çalışır. “Stok eksiye düşemez” kuralını denetleyen tek bir satır bile yok.
5. haftada gördüğümüz raise ile fonksiyona bir denetim ekleyelim. Hücre ne yazar? Satış reddedilirse stok değişir mi?
Denetim, stoğu değiştiren satırdan önce çalışır. Satış reddedilince stok olduğu gibi kalır.
Bu küçük örnekte kural sell fonksiyonunun içinde duruyor. Ama program büyüdükçe product sözlüğünde hangi anahtarların bulunması gerektiğini ve sözlüğü hangi fonksiyonların değiştirdiğini izlemek zorlaşır. Başka bir dosyadaki bir fonksiyon product["stock"] değerini hiç denetlemeden değiştirebilir.
Nesnenin verisi onun durumudur. Bu veriyi okuyan ve değiştiren fonksiyonlar da nesnenin davranışıdır. Gelecek hafta göreceğimiz sınıf (class), durumu ve davranışı tek bir ad altında, aynı yapıda toplar. Böylece kuralı denetleyen kod tek bir yerde durur.
Bu haftanın işleri yan yana
Bu haftaki işler ve Python’da nasıl yapıldıkları:
| İş | Python’da | Dikkat |
|---|---|---|
| Ürünün adını ve stoğunu tek kayıtta tutmak | product = {"name": "Kalem", "stock": 10}: product adı bir sözlük nesnesine bağlanır |
Ada yeni değer atamak nesneyi değiştirmez, adı başka bir nesneye bağlar |
| Kasa ve depo ekranının aynı kaydı kullanması | selected = product |
= hiçbir türde kopya almaz. Ayrı bir kayıt için sözlüğü .copy() ile kopyalayın. .copy() sığ kopyadır: içteki liste ya da sözlük iki kopyada ortak kalır |
| İki kaydın aynı kayıt mı, eşit kayıt mı olduğunu anlamak | is kimliği, == değeri sorar |
Sayıları ve metinleri is ile karşılaştırmayın |
| Kaydın alanını değiştirmek ya da başka kaydı göstermek | selected["stock"] = 0 ve selected = {"name": "Silgi", "stock": 4} |
Solda eleman varsa nesne yerinde değişir, yalnız ad varsa ad yeniden bağlanır |
| Çağıranın kaydındaki stoğu azaltan satış fonksiyonu | sell(product, 2): parametre aynı sözlüğe bağlanır |
Parametreye yeni değer atamak çağıranın adını değiştirmez |
| Stoğun eksiye düşmesini önlemek | sell içinde if ile denetleyip raise ValueError |
Kodun başka bir yeri yine product["stock"] = -100 yazabilir |
selected = product satırı kasaya ve depoya aynı kaydı verir, çünkü = kopya almaz. Satış fonksiyonu çağıranın sözlüğünü değiştirebilir, çünkü parametre verilen nesneye bağlanır. Eksi stok kuralı ise yarım kalıyor: sell stoğu denetliyor, ama kayıt programın her yerinden değiştirilebilir. Gelecek hafta veriyi ve onu değiştiren fonksiyonları bir sınıfta toplayacağız. Sınıf da account.balance = -100 gibi bir atamayı kendiliğinden engellemez. 8. haftada bu doğrudan atamayı da kurala bağlayacağız.
Alıştırma: Yerinde mi, yeniden bağlama mı?
Hücre dört satır yazdırıyor. Önce dört satırı tahmin edin, sonra çalıştırın.
Hangi satır listeyi yerinde değiştirdi, hangisi bir adı yeniden bağladı? Hangi adlardan bakınca aynı listeyi görüyorsunuz? Ardından aynı denemeyi bir tam sayıyla yapın: n = 1, m = n ve m += 1 satırlarından sonra print(n, m) ne yazar?
b += [3] listeyi yerinde uzatır: a ve b aynı listeyi gösterir, ikisi de [1, 2, 3] yazar. c + [4] yeni bir liste oluşturur ve c = ... ataması c adını ona bağlar: c [1, 2, 3, 4] yazar, a değişmez. Son satır True False yazar.
Tam sayı denemesi 1 2 yazar. int değiştirilemediği için m += 1 yeni bir sayı oluşturur ve yalnız m adını ona bağlar.
Alıştırma: Referans diyagramı
first = {"balance": 100}
second = first
third = {"balance": 100}Üç değişken adını ve kaç ayrı sözlük nesnesi olduğunu gösteren bir diyagram çizin. Ardından second["balance"] += 50 satırından sonra hangi adlarla bakınca 150 görüleceğini açıklayın. Son olarak second = {"balance": 0} satırı çalışınca diyagramda hangi okun değiştiğini gösterin.
İki sözlük nesnesi var. first ve second aynı sözlüğü, third ise içeriği eşit ikinci sözlüğü gösterir. second["balance"] += 50 ortak sözlüğü yerinde değiştirir: first ve second ile bakınca 150, third ile bakınca 100 görülür.
second = {"balance": 0} üçüncü bir sözlük oluşturur ve yalnız second okunu ona taşır. first 150’lik sözlüğü göstermeye devam eder, third değişmez.
Alıştırma: Geçersiz durumu engelle
Boşluğun yerine iki satır yazın: bakiye çekilmek istenen tutara yetmiyorsa fonksiyon ValueError yükseltsin. Denetim bakiyeyi azaltan satırdan önce gelmeli: işlem reddedilirse bakiye değişmemeli. Bakiyenin tamamı çekilebilmeli. Run Code sonucu denetler.
if amount > account["balance"]:
raise ValueError("Yetersiz bakiye")Sıra sizde: Prosedürel hesap
account = {
"owner": "Ada",
"balance": 500,
}Veriyi bir sözlükte, işlemleri ayrı fonksiyonlarda tutan bu yaklaşıma prosedürel yaklaşım denir. Programı VS Code’da hesap.py adlı bir dosyaya yazıp çalıştırın. Para çekme fonksiyonunu alıştırmadaki gibi yazın, para yatırma ve bakiye sorgulama fonksiyonlarını ekleyin. Yatırılan ve çekilen tutar pozitif olmalı, çekilen tutar bakiyeyi aşmamalı. Bu kurallar bozulursa ValueError yükseltin. Bakiye sorgulama fonksiyonu bakiyeyi döndürsün, sözlüğü değiştirmesin.
Çalışır kod görevi: Başlangıç bakiyesi 500. Önce 100 çekip bakiyenin 400 olduğunu denetleyin. Sonra yetersiz bakiye ve negatif tutarla deneyin: iki işlem de ValueError yükseltmeli, bakiye 400 kalmalı. Bakiyeyi en az üç assert ile denetleyin. 5. haftadaki gibi assert satırı, koşul yanlışsa AssertionError yükseltir: assert account["balance"] == 400. Reddedilen bir işlemi try içinde çağırın, yoksa program assert satırına gelmeden durur. else bloğu hata yükselmezse çalışır ve işlemin reddedilmediğini bildirir:
try:
withdraw(account, 1000)
except ValueError:
pass
else:
raise AssertionError("Yetersiz bakiyede ValueError bekleniyordu")
assert account["balance"] == 400Gelecek hafta bu üç fonksiyonu ve hesabın verisini BankAccount sınıfında birleştireceğiz.
Tek sayfa özet
- Python’da her değer bir nesnedir. Değişken adı nesne değildir, bir nesneye bağlanır.
- Python veri modelinde her nesnenin kimliği, türü ve değeri vardır. Nesnenin içi değişse de kimliği ve türü aynı kalır.
b = akopya almaz. İki ad aynı nesneyi gösterir ve bir addan yapılan değişikliği öteki de görür. Nesneyi gösteren her ad ya da liste elemanı o nesnenin bir referansıdır.==eşitlik,iskimlik sorusudur. Eşit içerikli iki nesne iki ayrı nesne olabilir.- Küçük tam sayı ve string önbelleklemesi yorumlayıcının tercihidir. Değer karşılaştırmasını
==ile yapın,is’iNonedenetimi gibi kimlik soruları için kullanın. =işaretinin solunda yalnız ad varsa ad yeniden bağlanır, hiçbir nesne değişmez. Soldaproduct["stock"]gibi bir eleman varsa nesne yerinde değişir.- Fonksiyon çağrılınca parametre adı verilen nesneye bağlanır. Fonksiyon nesneyi yerinde değiştirirse çağıran da görür, parametreyi yeniden bağlarsa çağıranın adı değişmez. Değiştirilemez bir nesneyi (
int,str) gösteren parametreyle yalnız yeniden bağlama yapılabilir. - OOP’de nesnenin o anki verisine durum deriz. Nesnenin verisini okuyan ve değiştiren fonksiyonlar onun davranışıdır.
- Sözlükteki veriyi programın her yeri değiştirebilir. Veriyi ve onu kurallara uyarak değiştiren fonksiyonları bir sınıfta toplarsak kuralı denetleyen kod tek yerde durur.
Bu bölümün kazanımları
Bu bölümü bitiren öğrenci:
- Değişken adının bir nesneye bağlandığını, kutu olmadığını açıklar.
- Bir nesnenin kimlik, tür ve değer özelliklerini ayırt eder.
- Aynı nesneye iki referans olduğunda bir addan yapılan değişikliğin ötekinden görüldüğünü gösterir.
isile==sorularını ayırt eder veisoperatörünü yalnızca kimlik sorusu için kullanır.- Küçük tam sayı ve string önbelleklemesinden dil kuralı çıkarılamayacağını açıklar.
- Nesnenin durumunu tanımlar ve programda durumu değiştiren satırları bulur.
- Bir nesneyi yerinde değiştirmek ile bir adı başka bir nesneye yeniden bağlamak arasındaki farkı açıklar.

