10 Ağ performansı

Dört kullanıcı da “internet yavaş” diyor. Birinin dosyası geç iniyor, birinin oyunu geç tepki veriyor, birinin görüntülü görüşmesi bozuluyor, birinin sayfası geç açılıyor. Bunlar aynı problem değil ve tek bir Mbps sayısına bakarak dördünü de açıklayamazsın. Bu hafta hangi ölçümün hangi yavaşlığı gösterdiğini ayıracağız.

Ağ performansı ölçütleri, yavaşlık nedenleri, kablolu-kablosuz karşılaştırması ve test seçimi.

Bu haftanın kapsamı

Sınavda sorulur: bant genişliği ile throughput farkı; Mbps ↔︎ MB/s dönüşümü; gecikme (latency/RTT), jitter ve paket kaybının farklı deneyimlere karşılık gelmesi; darboğaz fikri; hız testinin koşula bağlı olması; karşılaştırmalı ölçüm tasarımı; ping’in ne kanıtlayıp kanıtlamadığı; traceroute ara hop’larını ihtiyatlı yorumlamak.

Sınav dışı (bilgi amaçlı): goodput terimi, MTU üzerinden iletim gecikmesi hesabı, ayrıntılı QoS mekanizmaları.

10.1 “İnternet yavaş” — hangi ölçüm hangi yavaşlığı gösterir?

Şikâyet	Asıl ölçüt	İlk yararlı test
Dosya geç iniyor	Throughput	Karşılaştırmalı hız testi
Oyun geç tepki veriyor	Gecikme (RTT)	`ping`
Görüntülü görüşme bozuluyor	Jitter, paket kaybı	Sürekli `ping`, değişim gözlemi
Hiç bağlanamıyorum	Erişilebilirlik	Link, IP, gateway ping

Dört farklı boyut. Bir tanesi iyi olurken diğeri kötü olabilir — ve genellikle öyle olur.

10.2 Bant genişliği ile throughput

Bant genişliği (bandwidth) bir bağlantının tanımlanmış kapasitesidir. Throughput o koşullarda gerçekten taşınan veri hızıdır (Kurose and Ross 2025).

Ethernet portu        : 1 Gbps kapasite      ← bant genişliği
Gerçek dosya aktarımı : 620 Mbps             ← throughput

Bu fark tek başına arıza değildir. Protokol ek yükleri, disk hızı, uzak sunucu, kablosuz koşullar ve başka kullanıcılar sonucu etkiler.

10.2.1 Mbps ile MB/s

haftadan hatırla: 8’e böl.

100 Mbps ÷ 8 ≈ 12,5 MB/s
400 Mbps ÷ 8 ≈ 50 MB/s
1 Gbps = 1000 Mbps ≈ 125 MB/s

Çalışılmış örnek: 500 MB dosya, gerçek 80 Mbps throughput ile kaç saniyede iner?

500 MB × 8 = 4000 Mb
4000 Mb ÷ 80 Mbps = 50 saniye

MB ve MiB neden bazen uyuşmaz?

Ağ hızlarında SI birimleri kullanılır: 1 MB = 1.000.000 byte. Bazı işletim sistemleri ikili birimlerle hesaplar: 1 MiB = 1.048.576 byte. Bu yüzden ekrandaki boyut ile elle yaptığın hesap küçük fark gösterebilir. Sınavda SI hesabı yeterlidir.

10.3 Vaka 1 — Hız testi iyi, dosya yavaş iniyor

Hız testi        : 480 Mbps
Bir siteden indirme : 55 Mbps
Başka siteden indirme: 460 Mbps

10.3.1 Kanıt ne söylüyor

İkinci indirme hattın hızlı olduğunu kanıtlıyor. Yavaş olan tek şey belirli bir hedefe yapılan indirme.

Buradaki kavram darboğaz: uçtan uca performansı, yolun en sınırlayıcı bileşeni belirler.

Laptop Wi-Fi : 866 Mbps
AP uplink    : 1 Gbps
ISP paketi   : 500 Mbps
Uzak sunucu  : o anda 55 Mbps gönderebiliyor   ← darboğaz burada

Zincirin en zayıf halkası sonucu belirler. Laptop’un 866 Mbps’lik bağlantısı, uzak sunucu 55 Mbps veriyorsa hiçbir işe yaramaz. Bu vakada ne ISP’de ne de yerel ağda bir arıza var.

10.4 Vaka 2 — İndirme hızlı, oyun gecikiyor

İndirme hızı : 470 Mbps
ping oyun sunucusu : time=180 ms

10.4.1 Kanıt ne söylüyor

Yüksek throughput, düşük gecikme anlamına gelmez. Bunlar bağımsız iki boyuttur.

Gecikme (latency), verinin hedefe ulaşıp yanıtın dönmesi için geçen süreyle ilgilidir. ping bunu RTT (round-trip time) olarak ölçer.

180 ms’lik bir RTT, sunucunun fiziksel olarak çok uzakta olmasından kaynaklanıyor olabilir — ve bu düzeltilebilecek bir “arıza” değildir. Işık hızı bile bir sınırdır: sinyalin okyanus geçmesi zaman alır.

Gecikme dört kaynaktan gelir: cihazların paketi işlemesi, yoğunlukta kuyrukta bekleme, bitlerin bağlantı üzerinde aktarılması, sinyalin fiziksel mesafeyi kat etmesi.

1 Gbps bağlantı gecikmeyi düşürmez

Kapasite artırmak, verinin yola çıkma hızını artırır; yolun uzunluğunu kısaltmaz. Uzak bir kıtadaki sunucuya gecikme, hattın kaç Gbps olduğundan büyük ölçüde bağımsızdır.

10.5 Vaka 3 — Ortalama iyi, görüşme bozuk

İki bağlantının ping sonuçları:

A: 20, 21, 19, 20, 20 ms     → ortalama 20 ms
B:  5, 45, 12, 38, 20 ms     → ortalama 24 ms

Ortalamalar benzer. Ama B bağlantısında görüntülü görüşme sürekli bozuluyor.

10.5.1 Kanıt ne söylüyor

Jitter, ardışık paketlerin gecikmelerindeki değişkenliktir. A bağlantısı kararlı, B bağlantısı oynak.

Gerçek zamanlı ses ve görüntüde bu belirleyicidir: uygulama paketleri düzenli aralıklarla bekler. Paket bazen 5 ms bazen 45 ms’de gelirse ses kesik kesik duyulur — ortalama gecikme iyi olsa bile.

Paket kaybı (packet loss) ise gönderilen paketlerin bir bölümünün hiç ulaşmamasıdır. Kablosuz girişim, yoğun kuyruklar, bozuk bağlantı veya aşırı yük nedeniyle görülür.

TCP kaybı yeniden iletimle telafi etmeye çalışır — bu da throughput’u düşürür ve gecikmeyi artırır. Gerçek zamanlı UDP trafiğinde ise kayıp doğrudan ses/görüntü bozulması olarak hissedilir.

Ortalamaya bakmak yetmez

Bu vakanın dersi geneldir: tek bir özet sayı (ortalama Mbps, ortalama ms) dağılımı gizler. Sorun giderirken değişkenliğe de bakmak gerekir.

10.6 Vaka 4 — Suçlamadan önce karşılaştır

Aynı dizüstü, aynı hat, dört ölçüm:

Test	Sonuç	Yorum
Wi-Fi, aynı oda	85 Mbps	başlangıç değeri
Ethernet	490 Mbps	hat ve ISP aslında hızlı
Wi-Fi, uzak oda	25 Mbps	kapsama etkisi güçlü
Ethernet, farklı test sunucusu	475 Mbps	sonuç tutarlı

10.6.1 Kanıt ne söylüyor

Tek bir ölçüm “internet yavaş” der. Bu dört ölçüm ise nerede yavaş olduğunu söyler: Ethernet tutarlı biçimde yüksek, Wi-Fi mesafeyle düşüyor. Sorun kablosuz tarafta.

Bu, ölçüm tasarımının kendisiyle ilgili bir ders: her seferinde tek değişkeni değiştir. Wi-Fi → Ethernet (erişim yöntemi), aynı oda → uzak oda (mesafe), aynı sunucu → başka sunucu (hedef). Her karşılaştırma bir hipotezi eler.

10.6.2 Hız testi neyi ölçer?

Hız testi, cihazın ile seçilen test sunucusu arasındaki belirli bir andaki performansı ölçer. Sonuç şunlardan etkilenir: Wi-Fi mi Ethernet mi, test sunucusunun konumu ve yükü, evdeki başka trafik, VPN, cihazın CPU’su, ISP’nin yolu.

Bu yüzden tek ölçümle “ISP kesin arızalı” sonucu çıkarılamaz.

10.7 `ping` ve `traceroute`’u doğru okumak

10.7.1 `ping` ne kanıtlar, ne kanıtlamaz?

Kanıtlar	Kanıtlamaz
Hedef yanıt veriyor	Tüm uygulama portlarının açık olduğunu
Yaklaşık RTT	DNS’in çalıştığını
Örnekler arası kayıp/değişim	Web sunucusunun sağlıklı olduğunu
—	Bağlantının maksimum throughput’unu

Ayrıca ping yanıtı yok = hedef kapalı değildir: firewall veya sunucu ICMP yanıtını engelliyor olabilir.

10.7.2 `traceroute` ara hop’ları

1   2 ms    192.168.1.1
2   8 ms    ISP-router
3   * * *
4   18 ms   upstream-router
5   20 ms   hedef

hop * * * gösteriyor ama 4 ve 5 normal yanıt veriyor. Bu, 3. router’ın bozuk olduğunun kanıtı değildir. Ara router’lar tanılama mesajlarına düşük öncelik verebilir veya hiç yanıtlamayabilir.

Aynı şekilde bir ara hop’ta 150 ms görüp sonrakilerde 20 ms’e dönülüyorsa, o router yalnız kendi ICMP yanıtını yavaş üretiyor demektir. Sorulacak doğru soru şudur: sonraki hop’larda gecikme devam ediyor mu?

10.8 Ekranda ne gördük

> ping -n 10 1.1.1.1                  ← gecikme ve değişkenlik birlikte
   time=18ms  time=19ms  time=18ms  time=97ms  time=18ms
   Packets: Sent = 10, Received = 9, Lost = 1 (10% loss)
   Minimum = 18ms, Maximum = 97ms, Average = 26ms
   ↑ ortalama 26 ms "iyi" görünür; asıl bulgu %10 kayıp ve 97 ms'lik sıçrama

> tracert example.com
   1    2 ms   192.168.20.1
   2    9 ms   isp-gw
   3    *  *  *                        ← tek başına arıza kanıtı DEĞİL
   4   21 ms   hedef                   ← sonraki hop normal: yol çalışıyor

10.9 Sınav provası

Önce kendi cevabını seç; sonra cevap anahtarında her şıkkın neden doğru veya yanlış olduğunu oku. Sınav maddeleri bu mantıkla yazılır.

Madde 1. Bant genişliği ile throughput arasındaki fark nedir?

A. Bant genişliği bağlantının kapasitesi, throughput gerçek koşullarda taşınan veri hızıdır
B. Bant genişliği kablolu, throughput kablosuz ağlar için kullanılır
C. Bant genişliği indirme, throughput yükleme hızıdır
D. İkisi aynı şeyin farklı adlarıdır
E. Bant genişliği gerçek hız, throughput teorik kapasitedir

Madde 2. 240 Mbps yaklaşık kaç MB/s eder?

A. 60 MB/s
B. 30 MB/s
C. 8 MB/s
D. 1920 MB/s
E. 240 MB/s

Madde 3. İndirme hızı 470 Mbps olan bir bağlantıda oyun sunucusuna RTT 180 ms ölçülüyor. Bu durum nasıl açıklanır?

A. Ölçümlerden biri mutlaka hatalıdır
B. Sorun kesinlikle paket kaybıdır
C. Throughput ile gecikme bağımsız boyutlardır; yüksek kapasite mesafeyi kısaltmaz
D. 470 Mbps bağlantıda RTT en fazla 10 ms olabilir
E. Bağlantı kapasitesi artırılırsa RTT düşer

Madde 4. Ortalama gecikmesi benzer iki bağlantıdan birinde görüntülü görüşme sürekli bozuluyor. Hangi ölçüt bu farkı açıklar?

A. Toplam indirilen veri miktarı
B. Kablo kategorisi
C. Paket kaybı oranı
D. Jitter — ardışık paketlerin gecikmelerindeki değişkenlik
E. Bant genişliği

Madde 5. Uçtan uca bir yolda laptop 866 Mbps, AP uplink 1 Gbps, ISP 500 Mbps ve uzak sunucu 55 Mbps kapasitede. Beklenen indirme hızı yaklaşık kaçtır?

A. 500 Mbps — ISP paketi belirler
B. 1 Gbps — en yüksek değer belirler
C. 866 Mbps — istemcinin bağlantı hızı belirler
D. Dört değerin ortalaması
E. 55 Mbps — yolun en sınırlayıcı bileşeni belirler

Madde 6. Hız testi Ethernet’te 490 Mbps, Wi-Fi uzak odada 25 Mbps ölçüyor. Sorunu doğrudan ISP’ye bağlamak neden zayıf bir çıkarımdır?

A. Aynı hat üzerinde Ethernet yüksek sonuç veriyor; bu ISP’yi tek neden olmaktan çıkarır
B. ISP’ler yalnız kablosuz trafiği yavaşlatır
C. Ölçümler farklı zamanlarda yapıldığı için karşılaştırılamaz
D. Wi-Fi ölçümü her zaman hatalıdır
E. Hız testleri hiçbir zaman güvenilir değildir

Madde 7. traceroute çıktısında tek bir ara hop * * * gösteriyor, sonraki hop’lar ve hedef normal yanıtlıyor. Ne söylenebilir?

A. DNS çözümlemesi başarısız olmuştur
B. O router tanılama mesajlarına yanıt vermiyor veya düşük öncelik veriyor olabilir; kesin arıza kanıtı değildir
C. O router kesinlikle arızalıdır
D. Hedefe hiç ulaşılamıyor demektir
E. Aradaki router’ın yazılımı güncellenmelidir

Madde 8. ping yanıtı alınamaması hedefin kapalı olduğunu kesin olarak kanıtlar mı?

A. Hayır; çünkü ping yalnız yerel ağda çalışır
B. Hayır; ancak bu yalnız yerel ağ hedefleri için geçerlidir
C. Hayır; firewall veya sunucu ICMP yanıtını engelliyor olabilir
D. Evet; yanıt yoksa hedef kesinlikle kapalıdır
E. Evet; ping tüm hizmetleri test eder

Cevaplar ve gerekçeler

Madde 1 — Doğru: A. Kapasite ile gerçekleşen hız aynı şey değildir.

B yanlış: İki terim de her iki ortamda kullanılır.
C yanlış: Ayrım yön değil; kapasite ile gerçekleşen hız arasındadır.
D yanlış: Aralarındaki fark bu haftanın temel ayrımıdır.
E yanlış: Tanımlar ters çevrilmiş.

Madde 2 — Doğru: B. 240 ÷ 8 = 30.

A yanlış: 4’e bölünmüş; dönüşüm katsayısı 8’dir.
C yanlış: 8 dönüşüm katsayısıdır, sonuç değil.
D yanlış: Bölmek yerine çarpılmış.
E yanlış: Mbps ile MB/s eşitlenmiş.

Madde 3 — Doğru: C. Kapasite verinin yola çıkma hızını artırır, yolun uzunluğunu değiştirmez.

A yanlış: İki ölçüm birlikte tutarlıdır; farklı boyutları ölçerler.
B yanlış: Kanıtta kayıp bilgisi yok; yalnız RTT verilmiş.
D yanlış: Böyle bir bağıntı yoktur.
E yanlış: Kapasite verinin yola çıkma hızını artırır, yolun uzunluğunu kısaltmaz.

Madde 4 — Doğru: D. Gerçek zamanlı uygulamalar düzenli aralık bekler; oynaklık ortalamadan daha belirleyicidir.

A yanlış: Bir performans ölçütü değildir.
B yanlış: Soru ölçüm sonuçlarını karşılaştırıyor; kategori fiziksel bir özelliktir.
C yanlış: Kayıp da bozulma üretir; ancak soru ortalaması benzer iki bağlantı arasındaki değişkenlik farkını istiyor.
E yanlış: İki bağlantı aynı ortalamaya sahipken bile jitter farklı olabilir.

Madde 5 — Doğru: E. Uçtan uca performans zincirin en zayıf halkasıyla sınırlanır.

A yanlış: ISP kapasitesi üst sınırlardan biridir; belirleyici olan en düşük değerdir.
B yanlış: En yüksek değil, en düşük değer belirleyicidir.
C yanlış: İstemci hızı üst sınırdır, garanti değil.
D yanlış: Performans ortalama alınarak hesaplanmaz.

Madde 6 — Doğru: A. Karşılaştırmalı kanıt hipotez uzayını daraltır.

B yanlış: ISP erişim yöntemine göre ayrım yapmaz.
C yanlış: Karşılaştırmalı test tam olarak bu amaçla tasarlanır; tutarlı Ethernet sonuçları güvenilir kanıttır.
D yanlış: Wi-Fi ölçümü geçerlidir; yalnız koşula duyarlıdır.
E yanlış: Koşullarıyla birlikte yorumlanır; kullanışsız değildirler.

Madde 7 — Doğru: B. Sonraki hop’ların yanıtlaması yolun çalıştığını gösterir.

A yanlış: İsim zaten çözülmüş ki traceroute yola çıkabilmiş.
C yanlış: Bu, dersin özellikle uyardığı aşırı yorumdur.
D yanlış: Hedef yanıt veriyor.
E yanlış: Kanıt bir arıza göstermiyor; müdahale gereksizdir.

Madde 8 — Doğru: C. Yanıt yokluğu tek başına kesin kanıt değildir.

A yanlış: Ping dış adreslere de gönderilebilir.
B yanlış: ICMP engelleme her ölçekte olabilir.
D yanlış: Çok sık yapılan aşırı yorumdur.
E yanlış: Ping port kullanmaz; hizmetleri test etmez.

10.10 Tek sayfa özet

“İnternet yavaş” dört farklı problemi anlatabilir: throughput, gecikme, jitter, kayıp.
Bant genişliği kapasite, throughput gerçekleşen hızdır.
Mbps ÷ 8 ≈ MB/s.
Gecikme ile throughput bağımsızdır; 1 Gbps hat mesafeyi kısaltmaz.
Jitter gecikmenin değişkenliğidir; gerçek zamanlı uygulamalarda ortalamadan önemlidir.
Darboğaz: uçtan uca performansı yolun en sınırlayıcı bileşeni belirler.
Hız testi koşula bağlıdır. Suçlamadan önce karşılaştır ve her seferinde tek değişkeni değiştir.
ping erişilebilirlik ve RTT verir; hizmet sağlığını ve throughput’u vermez. Yanıt yokluğu kapalılık kanıtı değildir.
traceroute’ta tek ara hop’un * * * olması arıza kanıtı değildir; sonraki hop’lara bak.

10.11 Bu bölümün kazanımları

Bu bölümü bitiren öğrenci:

Bant genişliği ile throughput’u ayırır.
Mbps ↔︎ MB/s dönüşümünü uygular.
Gecikme ile throughput’un bağımsız boyutlar olduğunu açıklar.
Jitter ve paket kaybını uygun belirtiyle eşleştirir.
Darboğaz fikrini uygular.
Karşılaştırmalı ölçüm tasarlar ve yorumlar.
ping ve traceroute çıktılarını aşırı yorumlamadan okur.

Kaynakça

Kurose, James F., and Keith W. Ross. 2025. Computer Networking: A Top-down Approach. 9th ed. Pearson.