10 İnternet bağlantısı ve ağ performansı

“İnternet yavaş” teknik olarak çok belirsiz bir şikâyettir. Bir dosyanın yavaş indirilmesi, görüntülü görüşmede sesin kesilmesi, oyunda komutların geç tepki vermesi ve bir web sayfasının ilk açılışta beklemesi aynı problem değildir. Ağ performansını doğru değerlendirmek için tek bir “Mbps” değerinden daha fazlasına bakmak gerekir.

Bu bölümde bant genişliği, throughput, goodput, gecikme, jitter ve paket kaybı kavramlarını birbirinden ayıracağız. Ayrıca Mbps ile MB/s arasındaki farkı hesaplayacak, hız testlerinin neyi ölçtüğünü ve neyi kanıtlamadığını inceleyecek, Wi‑Fi ile Ethernet karşılaştırmasının neden yararlı olduğunu ve traceroute çıktısının nasıl dikkatli yorumlanması gerektiğini göreceğiz.

Ağ performansı ölçütleri, yavaşlık nedenleri, kablolu-kablosuz karşılaştırması ve test seçimi.

10.1 Bu bölümün sonunda

• bant genişliği, throughput ve goodput kavramlarını ayırt edebilecek,
• Mbps ile MB/s arasında temel dönüşüm yapabilecek,
• gecikme, jitter ve paket kaybını kullanıcı deneyimiyle ilişkilendirebilecek,
• uçtan uca darboğaz fikrini açıklayabilecek,
• gecikmenin işleme, kuyruk, iletim ve yayılım gibi bileşenlere sahip olabileceğini temel düzeyde yorumlayabilecek,
• hız testi sonucunun hangi koşullardan etkilendiğini değerlendirebilecek,
• Wi‑Fi, yerel ağ, ISP erişimi ve uzak hizmet kaynaklı yavaşlığı karşılaştırmalı testlerle ayırabilecek,
• traceroute çıktısında tek bir ara hop değerini kesin arıza kanıtı saymamanız gerektiğini açıklayabileceksiniz.

10.2 Performans tek sayı değildir

Aynı 100 Mbps internet bağlantısında iki kullanıcı farklı deneyimler yaşayabilir:

• Kullanıcı A büyük dosya indiriyor ve 90 Mbps görüyor.
• Kullanıcı B görüntülü görüşmede saniyelik kesintiler yaşıyor.
• Kullanıcı C uzak masaüstünde her tıklamadan sonra gecikme hissediyor.

A’nın problemi throughput, B’nin problemi jitter/kayıp, C’nin problemi gecikme olabilir. Bu nedenle önce belirtiyi tanımlamak gerekir.

Hız, gecikme, jitter ve paket kaybının birlikte değerlendirilmesi.

10.3 Bant genişliği

Bant genişliği (bandwidth), bir bağlantının teorik veya yapılandırılmış veri taşıma kapasitesini ifade eder.

Örnekler:

Ethernet link: 1 Gbit/s
İnternet paketi: 200 Mbit/s
Wi‑Fi PHY rate: 866 Mbit/s

Bu değerler “uygulamanın kesin elde edeceği hız” değildir. Yalnızca ilgili bölümün kapasitesi veya bağlantı oranı hakkında bilgi verir.

10.4 Throughput

Throughput, belirli koşullarda gerçekten taşınan toplam veri miktarının zamana oranıdır.

1 Gbit/s Ethernet bağlantısına sahip bir bilgisayarın internetten yalnız 200 Mbit/s paket kullanması durumunda internet indirmesi 1 Gbit/s’e çıkamaz. Uçtan uca yol daha düşük kapasiteli bir bölüm tarafından sınırlanır.

Öğretici örnek:

PC Ethernet:        1 Gbit/s
Router–ISP erişim:  200 Mbit/s
ISP omurgası:       10 Gbit/s
Sunucu bağlantısı:  1 Gbit/s

Tek akış için en görünür kapasite sınırı 200 Mbit/s ISP erişimidir. Gerçek throughput protokol ek yükleri ve diğer trafik nedeniyle bunun da altında olabilir.

10.5 Goodput

Goodput, uygulamaya gerçekten yararlı olarak teslim edilen kullanıcı verisinin hızını ifade eder. Throughput içinde protokol başlıkları, yeniden iletilen veriler ve başka ek yükler bulunabilir; goodput bunları kullanıcı verisinden ayırmaya çalışır.

Örneğin TCP üzerinden bir dosya aktarımında:

Hat üzerinde taşınan toplam: 100 Mbit/s
Uygulamanın yararlı dosya verisi: 92 Mbit/s

ise kabaca 92 Mbit/s goodput görülebilir. Bu farkın tam hesabı kullanılan protokole ve ölçüm yöntemine bağlıdır.

10.6 Mbps ile MB/s aynı şey değildir

1 byte = 8 bit olduğundan:

8 Mbit/s  ≈ 1 MB/s
80 Mbit/s ≈ 10 MB/s
800 Mbit/s ≈ 100 MB/s

10.6.1 Çalışılmış örnek 1

Bir internet hattı ideal koşullarda 100 Mbps throughput sağlıyor. Teorik olarak saniyede yaklaşık kaç megabyte aktarılır?

100 / 8 = 12.5 MB/s

10.6.2 Çalışılmış örnek 2

1 GB büyüklüğündeki dosyanın ideal 100 Mbps hızda aktarım süresini yaklaşık hesaplayalım. Kolaylık için 1 GB ≈ 1000 MB alalım.

1000 MB × 8 = 8000 Mb
8000 Mb / 100 Mbps = 80 saniye

Gerçekte protokol ek yükü, disk hızı, sunucu sınırı ve ağ paylaşımı nedeniyle süre daha uzun olabilir.

Warning“100 Mbps internet = saniyede 100 MB” değildir

İnternet paketleri genellikle bit/saniye ile, dosya boyutları byte ile ifade edilir. Büyük B ve küçük b farkı sekiz katlık hata oluşturabilir.

10.7 Darboğaz

Darboğaz (bottleneck), uçtan uca yolun performansını sınırlayan bölümüdür.

Bir ağ yolunu boru sistemi gibi düşünün. 10 cm çaplı iki boru arasında 1 cm çaplı bir boru varsa bütün sistemin akışı küçük bölüme takılır. Ağda da benzer biçimde:

1 Gbit/s LAN → 100 Mbit/s internet → 10 Gbit/s omurga

zincirinde 100 Mbit/s bölüm güçlü darboğaz adayıdır.

Darboğaz sabit olmak zorunda değildir. Günün farklı saatlerinde Wi‑Fi yoğunluğu veya uzak sunucu kapasitesi değişebilir.

10.8 Gecikme

Gecikme (latency), verinin bir noktadan diğerine gitmesi veya bir isteğin yanıtının dönmesi için geçen süreyle ilişkilidir. ping aracı çoğunlukla RTT (round-trip time) yani gidiş-dönüş süresini gösterir.

Örnek:

Reply ... time=12 ms
Reply ... time=11 ms
Reply ... time=14 ms

Düşük gecikme, özellikle etkileşimli uygulamalarda önemlidir:

• çevrim içi oyun,
• uzak masaüstü,
• SSH,
• görüntülü/sesli görüşme,
• gerçek zamanlı kontrol.

Bir dosya indirmesi yüksek throughput’tan çok yararlanırken, terminalde tek karakterlik komutlar düşük bant genişliğiyle bile çalışabilir fakat yüksek gecikme kullanıcıya “ağ ağır” hissi verir.

10.9 Gecikme nereden gelir?

Ağ gecikmesini tek bir sayı olarak görsek de farklı bileşenler katkıda bulunabilir (Kurose and Ross 2026):

1. İşleme gecikmesi: Router veya uç sistem paketi inceler/işler.
2. Kuyruk gecikmesi: Paket, yoğun bağlantıda iletim sırasını bekler.
3. İletim gecikmesi: Paketin bitlerinin bağlantıya yazılması zaman alır.
4. Yayılım gecikmesi: Sinyalin fiziksel ortamda mesafe katetmesi gerekir.

10.9.1 İletim gecikmesine kısa örnek

1500 byte’lık bir Ethernet/IP paketinin yaklaşık veri boyutunu bit olarak düşünelim:

1500 × 8 = 12 000 bit

10 Mbit/s bir bağlantıya 12 000 bitin yazılması teorik olarak:

12 000 / 10 000 000 = 0.0012 saniye = 1.2 ms

sürer. 1 Gbit/s bağlantıda aynı bitleri hatta yazma süresi çok daha küçüktür.

Bu hesap bütün protokol ek yüklerini ve diğer gecikmeleri içermeyen bir sezgi örneğidir.

10.10 Mesafe neden gecikmeyi etkiler?

Sinyal ışık hızına yakın ama ondan daha düşük hızla kablo/fiber içinde ilerler. İstanbul’daki bir sunucuyla Samsun arasındaki fiziksel yol ile Avustralya’daki bir sunucu arasındaki yol aynı değildir. Uzak mesafe, ara router sayısı ve gerçek güzergâh gecikmeyi artırabilir.

Bu nedenle daha yüksek Mbps paketi fiziksel mesafe kaynaklı gecikmeyi ortadan kaldırmaz.

10.11 Jitter

Jitter, ardışık paketlerin gecikme değerlerinin ne kadar değiştiğini ifade eder.

Düzenli örnek:

20, 21, 19, 22, 20 ms

Değişken örnek:

20, 85, 17, 140, 24 ms

İkinci dizide ortalama hız yüksek olsa bile gerçek zamanlı ses/görüntü uygulaması veriyi düzenli zaman aralıklarında alamayabilir. Uygulamalar jitter buffer gibi mekanizmalar kullanabilir; fakat çok büyük dalgalanma kaliteyi bozabilir.

10.12 Paket kaybı

Paket kaybı (packet loss), gönderilen paketlerin bir kısmının hedefe ulaşmamasıdır.

Kayıp nedenleri arasında:

• yoğunluk ve kuyruk taşması,
• zayıf kablosuz sinyal,
• parazit,
• arızalı fiziksel bağlantı,
• cihaz yükü veya politika

bulunabilir.

TCP kaybolan veriyi yeniden gönderebilir; bu throughput’u ve gecikmeyi etkiler. UDP tabanlı gerçek zamanlı uygulamalarda bazı kayıplar doğrudan ses/görüntü bozulmasına dönüşebilir veya uygulama kendi telafi yöntemini kullanabilir.

10.13 Paket kaybı örneği

100 ping isteğinden 8’i yanıtlanmazsa basit ölçümde:

8 / 100 × 100 = %8 kayıp

görülür. Bunun tek başına “internet hattı bozuk” olduğunu söylemediğini unutmayın. Yakın gateway’e mi, uzak hedefe mi, Wi‑Fi’da mı, Ethernet’te mi ölçtüğünüz önemlidir.

10.14 Uçtan uca yolu parçalara ayırmak

İstemciden servis sağlayıcı erişimine ve internete uzanan temel bağlantı zinciri.

Bir web isteğinin performansı şu bölümlerin herhangi birinden etkilenebilir:

1. istemci cihaz,
2. Wi‑Fi veya Ethernet yerel bağlantısı,
3. yerel router,
4. ISP erişim hattı,
5. ISP ve internet omurgası,
6. uzak hizmet/sunucu.

Bir performans sorununda “hangi bölüm yavaş?” sorusu, yalnız “kaç Mbps?” sorusundan daha yararlıdır.

10.15 Hız testi neyi ölçer?

Speedtest türü araçlar belirli test sunucularına kontrollü veri akışı oluşturarak genellikle:

• download throughput,
• upload throughput,
• gecikme,
• bazen jitter ve packet loss

ölçer.

Sonuç şu koşullardan etkilenebilir:

• seçilen test sunucusunun konumu,
• test sunucusunun kapasitesi,
• Wi‑Fi koşulları,
• aynı anda ağı kullanan diğer cihazlar,
• istemci CPU/tarayıcı performansı,
• VPN/proxy kullanımı,
• ISP yoğunluğu,
• günün saati.

10.15.1 Tek hız testi neden sağlık raporu değildir?

Bir kullanıcı Wi‑Fi üzerinden 80 Mbps ölçmüş olabilir. Bu sonuç şunları tek başına söylemez:

• Ethernet’in de 80 Mbps olduğu,
• ISP paketinin 80 Mbps olduğu,
• bütün web sitelerinin 80 Mbps veri vereceği,
• görüntülü görüşmede jitter olmadığı,
• günün başka saatinde aynı sonucun çıkacağı.

Bu nedenle ölçümü karşılaştırmalı yapmak gerekir.

10.16 Karşılaştırmalı ölçüm tasarımı

Kablosuz bağlantının yavaş olduğundan şüpheleniyorsanız:

1. Aynı cihazda Wi‑Fi hızını ölçün.
2. Mümkünse aynı cihazı Ethernet ile bağlayıp tekrar ölçün.
3. Yakın gateway’e ping yapın.
4. Uzak bir hedefe ping yapın.
5. Aynı testleri farklı saatlerde tekrarlayın.

Örnek:

Test	Wi‑Fi	Ethernet
Download	35 Mbps	190 Mbps
Gateway RTT	4–90 ms	<1 ms
Kayıp	%4	%0

Bu tablo internet paketinden önce kablosuz bağlantı tarafını güçlü biçimde düşündürür.

10.17 Çalışılmış vaka: görüntülü görüşme kesiliyor

Belirti:

Web sayfaları normal açılıyor; canlı derste ses zaman zaman kesiliyor.

Ölçüm:

Download: 120 Mbps
Upload:    25 Mbps
Gateway RTT: 4, 5, 90, 8, 110, 6 ms
Packet loss: %3

Yalnız 120 Mbps değerine bakarsak bağlantıyı “hızlı” sayabiliriz. Ancak yüksek jitter ve kayıp gerçek zamanlı görüşmeyi bozabilir. İlk odak throughput paketini yükseltmek değil, Wi‑Fi/yerel ağ kararlılığını incelemek olabilir.

10.18 Traceroute ne gösterir?

traceroute (Windows’ta tracert) hedefe giderken görülen ara router/hop’lar hakkında bilgi verir. Bunu 12. bölümde komut olarak kullanacağız. Performans açısından şu uyarı önemlidir:

Bir ara hop’un yüksek RTT göstermesi, o hop’un veri trafiğini aynı oranda geciktirdiğini tek başına kanıtlamaz.

Router’lar traceroute için kullanılan ICMP/TTL mesajlarına düşük öncelik verebilir.

10.18.1 Örnek

1   1 ms    1 ms    1 ms
2   8 ms    9 ms    8 ms
3  150 ms  140 ms  160 ms
4  12 ms   13 ms   12 ms
5  18 ms   17 ms   19 ms

3. hop yüksek görünse de sonraki hop’lar tekrar 12–19 ms düzeyindedir. Bu, 3. hop’un kontrol mesajına yavaş cevap verdiğini düşündürebilir; uçtan uca trafiği 150 ms geciktirdiği sonucu desteklenmez.

Buna karşılık belirli bir noktadan sonra bütün sonraki hop’larda gecikme kalıcı olarak yükseliyorsa o bölüm daha anlamlı inceleme noktası olabilir.

10.19 Paylaşılan kapasite

100 Mbps internet hattını iki istemci aynı anda kullanıyorsa her birinin kesin 50 Mbps alacağı garanti değildir. TCP akışlarının davranışı, sunucuların kapasitesi, Wi‑Fi hava süresi ve ağ politikaları paylaşımı etkiler.

Özellikle kablosuz ağda aynı access point’e bağlı çok sayıda istemci ortak radyo zamanını paylaşır. “AP 1 Gbit/s destekliyor” ifadesi 30 istemcinin her birine aynı anda 1 Gbit/s vereceği anlamına gelmez.

10.20 QoS

QoS (Quality of Service), ağ trafiğini sınıflandırma, önceliklendirme, sıraya koyma veya şekillendirme gibi geniş trafik yönetimi yöntemlerini kapsar.

Örneğin kurum, yoğun yük altında ses trafiğinin büyük dosya indirmelerinden daha öncelikli işlenmesini isteyebilir. Bu kitapta QoS kuralı yapılandırmayacağız; yalnızca “bütün paketler her durumda aynı öncelikte olmak zorunda değildir” fikrini tanıyacağız.

10.21 Performans sorununda iyi soru sormak

“İnternet yavaş” yerine:

• Hangi uygulama yavaş?
• Download mı upload mı?
• Gecikme mi throughput mu sorunlu?
• Wi‑Fi mı Ethernet mi?
• Tek cihaz mı herkes mi?
• Gateway’e erişim normal mi?
• Uzak hedeflerde de aynı mı?
• Günün belirli saatinde mi oluyor?
• VPN açık mı?
• Aynı hedef başka bağlantıda nasıl davranıyor?

soruları çok daha fazla teknik bilgi verir.

10.22 Kendinizi kontrol edin

1. Bant genişliği ile throughput arasındaki farkı açıklayın.
2. Goodput neden throughput’tan daha düşük olabilir?
3. 200 Mbps teorik throughput yaklaşık kaç MB/s eder?
4. 500 MB dosyanın ideal 100 Mbps bağlantıda aktarımı yaklaşık kaç saniye sürer?
5. 1 Gbit/s Ethernet bağlantısı bulunan bilgisayar neden 100 Mbps internet hattından 1 Gbit/s internet download yapamaz?
6. Gecikmenin dört temel bileşenini sıralayın.
7. Jitter ile ortalama gecikme arasındaki farkı açıklayın.
8. Paket kaybı TCP ve gerçek zamanlı UDP tabanlı uygulamaları nasıl farklı etkileyebilir?
9. Wi‑Fi testi 30 Mbps, Ethernet testi 190 Mbps ise ilk hangi alanı araştırırsınız?
10. Tek bir traceroute hop’unda yüksek RTT neden kesin arıza kanıtı değildir?
11. 50 istemcili access point’in “1 Gbit/s desteklemesi” neden her istemciye 1 Gbit/s garanti etmez?
12. QoS’nin temel amacını bir görüntülü görüşme örneğiyle açıklayın.

10.23 Bölüm özeti

Ağ performansı tek bir hız değerinden oluşmaz. Bant genişliği bağlantının kapasitesini, throughput belirli koşullarda taşınan veri hızını, goodput ise uygulamaya yararlı olarak teslim edilen veri hızını ifade eder. Ağ hızları bit/saniye, dosya boyutları çoğunlukla byte ile ölçüldüğü için Mbps ve MB/s ayrımı önemlidir. Gecikme etkileşim süresini, jitter gecikmenin değişkenliğini, paket kaybı ise verinin bir kısmının hedefe ulaşmamasını açıklar. Uçtan uca performans istemci, yerel bağlantı, router, ISP, internet yolu ve uzak sunucu gibi birçok bölümden etkilenebilir. Hız testleri yalnız belirli koşullardaki kontrollü ölçümlerdir; karşılaştırmalı Wi‑Fi/Ethernet, yakın/uzak hedef ve farklı zaman testleri sorunun kapsamını daraltır. Traceroute çıktısı yorumlanırken tek ara hop’un kontrol mesajı gecikmesi kesin veri yolu arızası sayılmamalıdır. İyi performans analizi önce kullanıcının hangi belirtiden şikâyet ettiğini tanımlar, sonra doğru metriği ölçer.

10.24 Kısa sözlük

Terim	Kısa anlam
Bant genişliği	Bağlantının teorik/yapılandırılmış veri taşıma kapasitesi
Throughput	Belirli koşullarda gerçekten taşınan toplam veri hızı
Goodput	Uygulamaya yararlı olarak teslim edilen veri hızı
Gecikme	Verinin/yanıtın iletim süresi
RTT	Bir mesajın gidiş ve yanıtın dönüş süresi
Jitter	Gecikme değerlerinin zaman içindeki değişkenliği
Paket kaybı	Gönderilen paketlerin bir kısmının hedefe ulaşmaması
Darboğaz	Uçtan uca performansı sınırlayan bölüm
QoS	Trafik sınıflandırma ve önceliklendirme dahil kalite yönetimi mekanizmaları

References

Kurose, James F., and Keith W. Ross. 2026. Computer Networking: A Top-down Approach. 9th ed. Pearson.