for, range() ve döngü problem kalıpları

Geçen hafta while ile koşul doğru olduğu sürece tekrar yaptık. Bazen ise kaç tekrar yapacağımız baştan bellidir: 1’den 10’a kadar sayıları işlemek, 7 günlük veri girmek veya 6 taksitlik bir ödeme planı oluşturmak gibi.

Bu tür durumlarda Python’ın for döngüsü ve range() fonksiyonu daha doğrudan bir anlatım sağlar. Bu hafta yalnızca yeni bir döngü sözdizimi öğrenmeyeceğiz; sayma, biriktirme, arama ve özetleme gibi tekrar eden problem kalıplarını tanıyacağız.

Bu bölümün kapsamı

NoteSınavda sorulur

• range() nesnesinin ürettiği değerler ve listeden farkı
• range() biçimleri ve bitiş değerinin dışarıda kalması
• sayma ve biriktirme kalıpları
• arama kalıbında break ile erken bitirme
• continue ile yalnızca o yinelemeyi atlama
• while True ve break ile geçerli girdi kalıbı, sentinel ayrımı
• probleme göre for ile while arasında seçim

NoteSınav dışı (bilgi amaçlı)

• enumerate() ve zip() kullanımı
• ikiden çok katmanlı iç içe döngüler

Bu başlıklar konunun devamıdır; ileride karşınıza çıkar ama bu derste ezberlemeniz beklenmiyor.

range(1, 5) neden 5 değerini üretmiyor?

Bu tek kural, dönem boyunca yapacağınız hataların önemli bir bölümünü açıklar. Bölümün ikinci yarısı ise tekrar eden problemleri adlandırır: saymak, biriktirmek, aramak ve erken çıkmak birbirinden ayrı kalıplardır.

for ile belirli sayıda tekrar

for ve range akışı

Aşağıdaki program 0, 1, 2, 3 ve 4 değerlerini yazdırır:

for sayi in range(5):
    print(sayi)

range(5) döngü sırasında şu değerleri sağlar:

0, 1, 2, 3, 4

Bitiş değeri olan 5 dahil değildir.

Bu davranış başta alışılmadık gelebilir; ancak aralıkların uzunluğunu hesaplamayı kolaylaştırır. range(5) tam olarak beş değer üretir.

range() bir liste değildir

range(5) ile döngüde 0–4 değerlerini dolaşabilsek de range() çağrısı doğrudan bir liste oluşturmaz. Python bunu ayrı bir range nesnesi olarak temsil eder:

print(range(5))

Çıktı:

range(0, 5)

Ürettiği değerleri bir kerede görmek isterseniz öğretim amacıyla list() kullanabilirsiniz:

print(list(range(5)))

Çıktı:

[0, 1, 2, 3, 4]

Note

for sayi in range(5): yazarken list(range(5)) yapmanız gerekmez. Döngü range nesnesindeki değerleri doğrudan sırayla kullanabilir. Burada list() yalnızca aralığın içeriğini görünür kılmak için gösterildi.

Tahmin et — range() hangi değerleri üretir?

Aşağıdaki kodu çalıştırmadan önce çıktıyı tahmin edin:

range(2, 9, 2):

• 2 değerinden başlar,
• Her adımda 2 artırır,
• 9 değerine gelmeden durur.

Bu nedenle çıktı 2, 4, 6, 8 olur.

range() biçimleri

range parametreleri

Üç temel kullanım biçimi vardır:

Yazım	Üretilen değerlerin fikri
range(5)	0’dan başla, 5 hariç ilerle
range(2, 6)	2’den başla, 6 hariç ilerle
range(10, 0, -2)	10’dan başla, 0’a gelmeden ikişer azal

Negatif adımda yeni bir “0 özel kuralı” yoktur. Bitiş (stop) değeri her durumda dahil edilmez. Yalnızca ilerleme yönü değişir.

Örneğin:

print(list(range(5, 0, -1)))

şunu verir:

[5, 4, 3, 2, 1]

0 görünmez; çünkü 0, bu çağrının bitiş değeridir. Aynı yarı-açık aralık mantığı pozitif adımda da geçerlidir.

for sayi in range(5, 0, -1):
    print(sayi)

Çıktı:

5
4
3
2
1

Alıştırma — son değeri dahil edin

Amaç 1’den 10’a kadar on sayının tamamını yazdırmaktır. Mevcut kod 10 değerini atlıyor.

range() bitiş değerini düzeltin.

range(1, 11) ifadesini deneyin.

for sayi in range(1, 11):
    print(sayi)

Sayaç ile biriktirici aynı şey değildir

Döngülerde iki değişken rolü sık görülür:

• Sayaç: kaç kez işlem yapıldığını veya hangi adımda olduğumuzu izler,
• Biriktirici: toplam, çarpım veya başka bir birikimli sonucu taşır.

Örneğin 1’den 5’e kadar sayıların toplamı:

toplam = 0

for sayi in range(1, 6):
    toplam = toplam + sayi

print(toplam)

Burada sayi, range() tarafından sırayla verilen değer; toplam ise biriktiricidir.

İzleme:

sayi	Yeni toplam
1	1
2	3
3	6
4	10
5	15

Biriktirme kalıbı

Alıştırma — haftalık çalışma süresini toplayın

Bir öğrencinin her gün sabit 45 dakika çalıştığını ve bunu 7 gün sürdürdüğünü varsayalım. Toplam çalışma süresini biriktiriciyle hesaplayın.

toplam_dakika = toplam_dakika + 45 satırı her yinelemede çalışmalıdır.

toplam_dakika = 0

for gun in range(1, 8):
    toplam_dakika = toplam_dakika + 45

print("Toplam dakika:", toplam_dakika)

Sayma kalıbı

Bazen değerlerin toplamını değil, bir koşulu kaç değerin sağladığını bulmak isteriz.

Örneğin 1–20 arasında 3 ile tam bölünen kaç sayı olduğunu bulalım:

adet = 0

for sayi in range(1, 21):
    if sayi % 3 == 0:
        adet = adet + 1

print(adet)

Buradaki sayaç her döngüde değil, yalnızca koşul doğru olduğunda artar.

Tahmin et ve çalıştır

Aşağıdaki kod 1–15 arasında çift sayıların kaç tane olduğunu sayıyor. Çalıştırmadan önce sonucu tahmin edin:

Sonuç 7 olmalıdır: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14.

Arama kalıbı ve break

Bir aralıkta aradığımız ilk değeri bulduğumuzda döngünün geri kalanına ihtiyacımız olmayabilir. break, içinde bulunduğu döngüyü hemen sonlandırır.

Örneğin 50’den büyük ve 7 ile tam bölünen ilk sayıyı bulalım:

for sayi in range(51, 100):
    if sayi % 7 == 0:
        print("Bulundu:", sayi)
        break

İlk uygun değer 56 olduğunda döngü sona erer.

Important

break, “döngünün normal koşulu bitti” anlamına gelmez; programcı döngüyü o noktada bilinçli olarak sonlandırır. Gereksiz break kullanmak kodun akışını zorlaştırabilir. Aranan sonuç bulunduğunda kalan yinelemelerin anlamı yoksa kullanmak uygundur.

Alıştırma — ilk uygun katı bulun

30’dan büyük, 8 ile tam bölünen ilk sayıyı bulun. Mevcut program tüm uygun değerleri yazdırıyor; yalnızca ilkini yazdıracak biçimde değiştirin.

print() satırından sonra aynı girinti düzeyinde break yazın.

for sayi in range(31, 80):
    if sayi % 8 == 0:
        print("Bulundu:", sayi)
        break

Geçerli girdi gelene kadar: while True + break

Geçen hafta input() satırını döngüden önce ve döngü içinde iki kez yazdığımız örneği gördük. Artık break bildiğimiz için aynı akışı tek okuma noktasıyla kurabiliriz:

while True:
    puan = int(input("1-5 arasında puan: "))

    if 1 <= puan <= 5:
        break

    print("Geçersiz değer")

print("Kabul edilen puan:", puan)

while True koşulu kendi başına sonsuza kadar doğru kalır. Bu nedenle bu kalıpta çıkış koşulunun ve break satırının açık olması zorunludur. Geçerli değer geldiğinde break döngüyü sonlandırır; geçersiz değerde yeni yineleme başlar.

Note

Bu örnek de girdinin int() ile dönüştürülebilen bir sayı olduğunu varsayar. Sayıya dönüştürülemeyen metni güvenli biçimde ele almayı 13. haftadaki istisnalar konusunda öğreneceğiz.

continue: bu yinelemenin kalanını atla

continue, döngüyü tamamen bitirmez. Yalnızca o anki yinelemenin geri kalanını atlayıp bir sonraki yinelemeye geçer.

Tek bir basit koşul için continue çoğu zaman gerekli değildir. Örneğin yalnızca saat == 3 durumunu atlamak if saat != 3: ile de rahatça yazılabilir. continue daha çok, işlenecek veriye geçmeden önce birden fazla geçersiz durumu erken elemek istediğimizde ana akışı sadeleştirebilir.

Örneğin ölçüm listemizde -50 derecenin altındaki ve 60 derecenin üzerindeki değerleri geçersiz kabul edelim:

olcumler = [22, -80, 24, 75, 19]

toplam = 0
gecerli_adet = 0

for sicaklik in olcumler:
    if sicaklik < -50:
        continue

    if sicaklik > 60:
        continue

    toplam = toplam + sicaklik
    gecerli_adet = gecerli_adet + 1

print("Geçerli ölçüm:", gecerli_adet)
print("Toplam:", toplam)

Bu örnekte iki farklı reddetme kuralı, asıl işleme kodundan önce görünür. Geçersiz değerlerde continue sonrası toplam ve sayaç güncellenmez; fakat döngü sonraki ölçümle devam eder.

Tip

continue kullanmadan daha kısa ve daha açık bir koşul yazabiliyorsanız onu tercih edin. Ama bir kayıt için birden fazla “bu kaydı işlemeyelim” kontrolü varsa, continue ana işleme yolunu daha az girintili ve daha okunur tutabilir.

Özel bitirme değeri (sentinel)

Kaç veri geleceği baştan belli değilse for range(...) uygun olmayabilir. Kullanıcının özel bir değer girerek işlemi bitirdiği durumlarda geçen haftaki while yapısını kullanabiliriz.

Örneğin harcama tutarları girilsin; -1 girildiğinde giriş bitsin:

toplam = 0
tutar = float(input("Tutar (-1 bitirir): "))

while tutar != -1:
    toplam = toplam + tutar
    tutar = float(input("Tutar (-1 bitirir): "))

print("Toplam:", toplam)

Burada -1 normal bir harcama değildir; yalnızca girişin bittiğini bildiren özel bitirme değeri (sentinel) olarak kullanılır.

Note

Gerçek uygulamada geçerli harcama aralığı ayrıca doğrulanmalıdır. Bu örnekte -1 dışında negatif değer girilmediğini ve kullanıcının boş giriş yapmadığını varsayıyoruz. Kullanıcı yalnızca Enter’a basarsa float("") dönüşümü ValueError üretir; bu tür dönüşüm hatalarını 13. haftada try/except ile ele alacağız.

Hangi döngüyü seçmeliyim?

Basit bir başlangıç kuralı:

Durum	Genellikle uygun yapı
Tekrar sayısı baştan belli	for + range()
Bir koşul sağlandığı sürece devam	while
Özel bitirme değeri gelene kadar devam	while
Belirli sayı aralığındaki değerleri işle	for + range()

Bu bir yasak listesi değildir. Aynı problem bazen iki yapıyla da çözülebilir. Ama kodun niyetini en açık anlatan yapıyı seçmek önemlidir.

Değiştir — taksit planını inceleyin

Bir ürün 12000 TL ve 6 eşit taksitle ödenecek olsun:

Şunları deneyin:

1. taksit_sayisi değerini 4 yapın.
2. İlk ve son ayın ay değerini tahmin edin.
3. range(1, taksit_sayisi) yazarsanız son taksitte ne olur?
4. Her ayın başındaki ve sonundaki kalan değerini küçük bir izleme tablosuna yazın.

Üret — aylık abonelik borcunu azaltın

Bir cihaz 9000 TL borçla alınmış ve her ay 1500 TL ödeme yapılacak. 6 ay boyunca ödeme sonrasındaki kalan borcu yazdıran bir program yazın.

Başlangıç kodu:

Kabul kriterleri:

• for ve range() kullanılmalı,
• Aylar 1’den 6’ya kadar işlenmeli,
• Her ay kalan_borc değerinden aylik_odeme çıkarılmalı,
• Ay numarası ve kalan borç yazdırılmalı,
• Son ay sonunda kalan borç 0 olmalı.

for ay in range(1, 7): ile başlayabilirsiniz.

kalan_borc = 9000
aylik_odeme = 1500

for ay in range(1, 7):
    kalan_borc = kalan_borc - aylik_odeme
    print("Ay:", ay, "Kalan borç:", kalan_borc)

İç içe döngü ne zaman gerekir?

Bir tekrarın içinde başka bir tekrar gerektiğinde döngüler iç içe olabilir. Başlangıç düzeyinde bunu yalnızca problem gerçekten iki boyutlu tekrar gerektiriyorsa kullanacağız.

Örneğin iki katlı ve her katta üç odalı bir binanın oda etiketlerini üretelim:

for kat in range(1, 3):
    for oda in range(1, 4):
        print("Kat:", kat, "Oda:", oda)

Dış döngünün her bir yinelemesinde iç döngü baştan sona çalışır. Toplam 2 × 3 = 6 satır üretilir.

Bu hafta karmaşık desen çıktıları üretmeyeceğiz; önemli olan “iki bağımsız tekrar boyutu varsa iç içe döngü gerekebilir” fikridir.

Sınav provası

Önce kendi cevabını seç; sonra cevap anahtarında her şıkkın neden doğru veya yanlış olduğunu oku. Çeldiriciler uydurma değil, bu konuda gerçekten yapılan hatalardır. Sınav maddeleri de bu mantıkla yazılır.

Madde 1. range(1, 5) hangi değerleri üretir?

• A. 1, 2, 3, 4
• B. 0, 1, 2, 3, 4
• C. 1, 5
• D. 5, 4, 3, 2, 1
• E. 1, 2, 3, 4, 5

Madde 2. print(range(5)) neden [0, 1, 2, 3, 4] yazdırmaz?

• A. Değerler ancak bir değişkene atandıktan sonra görünür
• B. range() bir liste değil, değerleri gerektiğinde üreten ayrı bir nesnedir; değerleri görmek için list(range(5)) yazılabilir
• C. range() yalnızca for içinde kullanılabilir
• D. print() listeleri yazdıramaz
• E. range(5) boş bir nesne üretir

Madde 3. range(5, 0, -1) neden 0 değerini üretmez?

• A. 0 değeri Python’da özel olduğu için atlanır
• B. Negatif adımda range() hiçbir değer üretmez
• C. Bitiş değeri negatif adımda da dışarıda kalır; üretim 1de durur
• D. Adım negatif olduğunda başlangıç da dışarıda kalır
• E. range() yalnızca artan yönde çalışır

Madde 4. Aşağıdaki program ne yazdırır?

toplam = 0

for i in range(1, 5):
    toplam = toplam + i

print(toplam)

• A. 4
• B. 15
• C. 1234
• D. 10
• E. 0

Madde 5. 50nin altındaki puanları saymak isteniyor. Boşluğa ne gelmelidir?

puanlar = [70, 45, 90, 30]
kalan = 0

for puan in puanlar:
    if puan < 50:
        ______

print(kalan)

• A. print(kalan)
• B. kalan = kalan + puan
• C. kalan = puan
• D. kalan = 1
• E. kalan = kalan + 1

Madde 6. break ile continue arasındaki temel fark nedir?

• A. break döngüyü tamamen bitirir; continue yalnızca o yinelemenin kalanını atlayıp sonraki tura geçer
• B. İkisi de döngüyü bitirir; continue ayrıca bir mesaj yazar
• C. break yalnızca while, continue yalnızca for içinde kullanılır
• D. break bir yinelemeyi atlar; continue döngüyü bitirir
• E. break programı sonlandırır

Madde 7. Aşağıdaki program ne yazdırır?

for sayi in [3, 8, 12, 20]:
    if sayi > 10:
        print(sayi)
        break

• A. 12 ve 20
• B. 12
• C. 20
• D. 3, 8, 12, 20
• E. Hiçbir şey yazmaz

Madde 8. Aşağıdaki program ne yazdırır?

for i in range(1, 6):
    if i == 3:
        continue
    print(i)

• A. 1, 2
• B. 3
• C. 1, 2, 4, 5
• D. 1, 2, 3, 4, 5
• E. 4, 5

Madde 9. Aşağıdaki kalıpta döngünün gerçekten sonlanmasını sağlayan şey nedir?

while True:
    deger = input("Puan: ")
    if deger.isdigit():
        break
    print("Geçersiz, tekrar deneyin.")

• A. print() satırının en sonda olması
• B. input() çağrısının veri bitince durması
• C. while True koşulunun bir süre sonra yanlış olması
• D. Koşul sağlandığında çalışan break satırı
• E. isdigit() çağrısının döngüden çıkması

Madde 10. Bir problemde for yerine while kullanmak ne zaman daha açıklayıcıdır?

• A. Her zaman; for yalnızca listelerde kullanılır
• B. Sonucu bir değişkende biriktirecekseniz
• C. Döngü içinde if kullanılacaksa
• D. Tur sayısı ondan fazlaysa
• E. Tekrar sayısı baştan belli değilse; tekrar bir koşulun sürmesine bağlıysa

TipCevaplar ve gerekçeler

Madde 1 — Doğru: A. Başlangıç dâhil, bitiş hariçtir; 5 üretilmez.

• B yanlış: İki argüman verildiğinde ilki başlangıçtır; 0dan başlanmaz.
• C yanlış: range() yalnızca uçları değil, aradaki bütün değerleri üretir.
• D yanlış: Geriye saymak için negatif adım verilmesi gerekir.
• E yanlış: Bitiş değeri hiçbir zaman üretilmez. 5i de istiyorsanız range(1, 6) yazılır.

Madde 2 — Doğru: B. Nesne kendisini range(0, 5) olarak tanıtır. Liste görmek istiyorsanız açıkça listeye çevirmelisiniz.

• A yanlış: Atama nesnenin türünü değiştirmez; yine range olarak yazılır.
• C yanlış: list() gibi başka yerlerde de kullanılabilir; yalnızca kendiliğinden liste değildir.
• D yanlış: print([0, 1, 2]) sorunsuz çalışır; sorun değerin liste olmaması.
• E yanlış: Boş değildir; for ile dolaşıldığında beş değer verir.

Madde 3 — Doğru: C. Kural yön değiştirmez: başlangıç dâhil, bitiş hariç. Sonuç 5, 4, 3, 2, 1 olur.

• A yanlış: 0ın özel bir durumu yok; range(5, -1, -1) yazılsaydı üretilirdi.
• B yanlış: Üretir; başlangıç bitişten büyük olduğu sürece geriye doğru sayar.
• D yanlış: Başlangıç her zaman dâhildir; 5 üretilir.
• E yanlış: Negatif adımla azalan yönde de çalışır.

Madde 4 — Doğru: D. 1 + 2 + 3 + 4 toplamı 10dur; 5 üretilmediği için toplama girmez.

• A yanlış: toplam biriktiricidir; yalnızca son değeri tutmaz.
• B yanlış: 5 değeri range(1, 5) tarafından üretilmez.
• C yanlış: toplam bir sayıdır; + burada toplama yapar, birleştirme değil.
• E yanlış: Döngü dört kez çalışır ve her turda toplam büyür.

Madde 5 — Doğru: E. Sayaç, koşul sağlandığında birer artar. Çıktı 2 olur.

• A yanlış: Yazdırmak sayacı artırmaz; değişken hep 0 kalır.
• B yanlış: Bu, puanları toplar; kaç tane olduğunu değil toplamlarını verir.
• C yanlış: Her seferinde üzerine yazılır; sonuçta yalnızca son düşük puan kalır.
• D yanlış: Kaç kez çalışırsa çalışsın sonuç 1 kalır; birikim olmaz.

Madde 6 — Doğru: A. break sonrası döngüden çıkılır; continue sonrası döngü devam eder.

• B yanlış: continue döngüyü bitirmez ve kendiliğinden bir şey yazmaz.
• C yanlış: İkisi de her iki döngü türünde kullanılabilir.
• D yanlış: Görevler ters yazılmış.
• E yanlış: Programı değil, yalnızca içinde bulunduğu döngüyü sonlandırır.

Madde 7 — Doğru: B. İlk uygun değer bulunduğunda break döngüyü bitirir; 20ye hiç bakılmaz.

• A yanlış: break olmasaydı ikisi de yazılırdı; burada döngü ilk eşleşmede biter.
• C yanlış: Arama baştan başlar; ilk uygun değer 12dir.
• D yanlış: Koşul yalnızca 10dan büyük değerleri yazdırıyor.
• E yanlış: Listede koşulu sağlayan değerler var.

Madde 8 — Doğru: C. i 3 olduğunda continue o turun kalanını atlar; döngü sonraki değerle devam eder.

• A yanlış: continue döngüyü bitirmez; bu break davranışı olurdu.
• B yanlış: continue tam tersini yapar: o turu atlar.
• D yanlış: 3 için print() satırına hiç gelinmez.
• E yanlış: 1 ve 2 koşulu sağlamaz; ikisi de yazılır.

Madde 9 — Doğru: D. while True kendiliğinden hiç bitmez; çıkışı yalnızca break sağlar.

• A yanlış: print() yalnızca mesaj yazar; akışı değiştirmez.
• B yanlış: input() her çağrıldığında yeniden sorar; döngüyü kendisi bitirmez.
• C yanlış: True sabittir ve hiçbir zaman yanlış olmaz.
• E yanlış: isdigit() yalnızca True / False üretir; çıkış kararını break uygular.

Madde 10 — Doğru: E. Geçerli girdi gelene kadar sorma gibi durumlarda kaç tur olacağı önceden bilinmez.

• A yanlış: for range() ile sayısal aralıklarda da kullanılır.
• B yanlış: Biriktirme her iki döngüde de yapılabilir.
• C yanlış: if iki döngü türünde de kullanılabilir; seçimi belirlemez.
• D yanlış: Tur sayısının büyüklüğü değil, baştan bilinip bilinmediği belirleyicidir.

Tek sayfa özet

Bu hafta belirli sayıda tekrarı for ve range() ile ifade ettik ve sık kullanılan döngü kalıplarını gördük.

• range() bir liste değil, aralıktaki değerleri dolaşmaya yarayan ayrı bir range nesnesidir; değerleri görmek için öğretim amacıyla list(range(...)) kullanılabilir.
• range() bitiş değerini pozitif ve negatif adımda dahil etmez.
• range(baslangic, son, adim) ile başlangıç ve ilerleme miktarı belirlenebilir.
• Sayaç kaç olay olduğunu; biriktirici toplam gibi biriken sonucu tutar.
• Koşulu sağlayan değerleri saymak için sayaç yalnızca if doğru olduğunda artırılabilir.
• break aranan sonuç bulunduğunda veya geçerli girdi alındığında döngüyü tamamen bitirebilir.
• while True + break, geçerli girdi gelene kadar sorma kalıbında yinelenen ilk okuma satırını kaldırabilir.
• continue yalnızca mevcut yinelemenin kalanını atlar; özellikle birden fazla erken reddetme kontrolünde yararlı olabilir.
• Tekrar sayısı baştan biliniyorsa for, koşula bağlı belirsiz tekrar için while çoğu zaman daha açıklayıcıdır.
• Özel bitirme değeri (sentinel) veri girişinin sona erdiğini bildirmek için kullanılabilir; boş veya dönüştürülemeyen girdi ayrıca ele alınması gereken farklı bir durumdur.
• İç içe döngü, problemde gerçekten iki tekrar boyutu olduğunda kullanılmalıdır.

Bir sonraki bölümde tekrar eden kod parçalarını fonksiyonlara ayıracak; parametreler ve dönüş değerleriyle problemi daha küçük parçalara böleceğiz.

Bu bölümün kazanımları

Bu bölümü bitiren öğrenci:

• range() nesnesinin ürettiği değerleri belirler ve listeden farkını açıklar.
• range() biçimlerini uygular ve bitiş değerinin dışarıda kaldığını hesaba katar.
• Sayma ve biriktirme kalıplarını for ile kurar.
• Arama kalıbında break ile döngüyü erken bitirir.
• continue ile yalnızca o yinelemenin kalanını atlar.
• while True ve break ile geçerli girdi kalıbını kurar, sentinel’den ayırır.
• Problemin yapısına göre for ile while arasında seçim yapar.