Koşullar ve girdi doğrulama

Geçen hafta karşılaştırmaların True veya False ürettiğini gördük. Şimdi bu sonuçları kullanarak programın hangi kodu çalıştıracağına karar vereceğiz.

Bir program her durumda aynı adımları izlemek zorunda değildir. Öğrenci notu geçme sınırının üzerindeyse başka, altındaysa başka çıktı üretilebilir; kullanıcı geçersiz bir değer girdiyse normal hesaplamaya devam etmek yerine uyarı verilebilir. Bu tür kararlar koşullar ile kurulur.

Bu hafta neleri yapabilmelisiniz?

Bölümün sonunda:

• if, elif ve else yapılarını doğru girintiyle yazabilmeli,
• Bir koşulun True ve False olduğu durumlarda hangi kodun çalışacağını izleyebilmeli,
• Bağımsız if blokları ile tek bir if–elif zinciri arasındaki farkı açıklayabilmeli,
• bool değerleri doğrudan koşul olarak kullanabilmeli,
• and, or ve not ile bileşik koşullar kurabilmeli,
• Basit iç içe if yapısını okuyabilmeli ve iç içe koşul ile and arasında uygun seçim yapabilmeli,
• Karar sırasının elif yapısındaki sonucu nasıl etkilediğini açıklayabilmeli,
• Sınır değerlerini belirleyip örneklerle kontrol edebilmeli,
• Basit bir karar tablosunu Python koşullarına dönüştürebilmeli,
• Sayısal bir girdinin geçerli aralıkta olup olmadığını kontrol edebilmeli,
• Kısa bir koşul programındaki mantık hatasını bulup düzeltebilmelisiniz.

if: koşul doğruysa çalıştır

En temel karar yapısı if ile kurulur:

puan = 75

if puan >= 60:
    print("Geçti")

Python önce puan >= 60 ifadesini değerlendirir. Sonuç True ise girintili satır çalışır. Sonuç False ise bu satır atlanır.

Burada üç yazım ayrıntısı önemlidir:

• Koşul if anahtar sözcüğünden sonra gelir,
• Koşul satırı : ile biter,
• Koşula bağlı kod içeriye doğru girintilenir.

if koşul:
    koşul doğruysa çalışacak kod

Warning

Python’da girinti yalnızca görsel düzen değildir; programın yapısının bir parçasıdır. Aynı karar bloğundaki satırlar aynı düzeyde girintilenmelidir.

Tahmin et — hangi satırlar çalışır?

Aşağıdaki kodu çalıştırmadan önce çıktıyı tahmin edin:

if bloğundan önceki ve sonraki print() çağrıları koşula bağlı değildir. Bu yüzden koşulun sonucu ne olursa olsun çalışırlar.

Şimdi sicaklik değerinin 15 olduğunu düşünün. Kaç satır çıktı kalır?

if–else: iki olasılıktan biri

if/else karar akışı

İki birbirini dışlayan durum varsa else kullanabiliriz:

bakiye = 120
tutar = 150

if bakiye >= tutar:
    print("Ödeme yapılabilir")
else:
    print("Yetersiz bakiye")

Bu yapıda iki bloktan yalnızca biri çalışır.

Alıştırma — sınırdaki değeri düşünün

Bir dersten geçme sınırı 60 olsun. Aşağıdaki programda puan = 60 için hangi çıktı üretilmelidir?

Programı, 60 puan alan öğrenci de geçecek biçimde düzeltin.

>= “büyük veya eşit” anlamına gelir.

puan = 60

if puan >= 60:
    print("Geçti")
else:
    print("Kaldı")

Sınır değerleri neden önemlidir?

Bir koşulun değiştiği noktaya yakın değerler özellikle önemlidir. Geçme sınırı 60 ise yalnızca 80 ve 30 ile denemek yeterli değildir.

En azından şu üç değer düşünülmelidir:

Puan	Beklenen
59	Kaldı
60	Geçti
61	Geçti

60 burada bir sınır değeridir. > ile >= arasındaki küçük bir fark tam bu noktada görünür.

Sınır değeri

Tip

Bir koşul yazdıktan sonra “koşulun hemen altındaki, tam üzerindeki ve hemen üstündeki değer ne olur?” sorusunu sorun.

elif: birden fazla seçenek

İkiden fazla durum olduğunda elif kullanılabilir:

puan = 82

if puan >= 90:
    print("AA")
elif puan >= 80:
    print("BA")
elif puan >= 70:
    print("BB")
else:
    print("Daha düşük")

Python koşulları yukarıdan aşağıya değerlendirir ve ilk True olan bloğu çalıştırdıktan sonra bu zincirden çıkar.

Bağımsız if ile if–elif aynı şey değildir

Öğrencilerin sık yaptığı hatalardan biri, birbirini dışlayan sınıflandırmaları ayrı if bloklarıyla yazmaktır:

puan = 95

if puan >= 90:
    print("AA")

if puan >= 80:
    print("BA")

Burada iki if bağımsızdır. 95 her iki koşulu da sağladığı için iki satır çıktı oluşur:

AA
BA

Eğer amaç öğrenciyi tek bir harf notuna yerleştirmekse zincir kurulmalıdır:

puan = 95

if puan >= 90:
    print("AA")
elif puan >= 80:
    print("BA")

Bu kez ilk doğru dal çalıştıktan sonra zincirin geri kalanı atlanır ve yalnızca AA yazdırılır.

Note

Bağımsız if kullanmak başlı başına yanlış değildir. Aynı kişi için birden fazla bağımsız özelliği kontrol etmek istiyorsanız birden fazla if doğru olabilir. Yanlış olan, birbirini dışlaması gereken seçenekleri yanlışlıkla bağımsız kontrol etmektir.

Bu yüzden elif zincirinde sıra da önemlidir. Aşağıdaki yazım hatalı bir sınıflandırma üretir:

puan = 95

if puan >= 70:
    print("BB veya üzeri")
elif puan >= 90:
    print("AA")

95 >= 70 zaten True olduğu için ikinci koşula hiç sıra gelmez.

İncele ve düzelt — koşul sırası

Aşağıdaki program bir sıcaklığı sınıflandırıyor. 32 derece için "Sıcak" yazması gerekir; ancak mevcut sıra bunu engelliyor.

Koşulları, 30 ve üzeri "Sıcak", 20–29 arası "Ilık", daha düşük değerler "Serin" olacak biçimde düzenleyin.

Önce en yüksek eşiği kontrol edin.

sicaklik = 32

if sicaklik >= 30:
    print("Sıcak")
elif sicaklik >= 20:
    print("Ilık")
else:
    print("Serin")

Bileşik koşullar

Bazen tek bir karşılaştırma yeterli değildir. Örneğin bir sınav puanının geçerli olması için hem 0 veya daha büyük hem de 100 veya daha küçük olması gerekir:

puan = 85
gecerli_mi = puan >= 0 and puan <= 100
print(gecerli_mi)

Python’da bu özel sayısal aralık daha kısa da yazılabilir:

gecerli_mi = 0 <= puan <= 100

İki yazım aynı fikri anlatır.

or ise alternatiflerden en az birinin yeterli olduğu durumlarda kullanılır:

gun = "Cumartesi"

if gun == "Cumartesi" or gun == "Pazar":
    print("Hafta sonu")

not bir mantıksal sonucu tersine çevirir:

bakim_var = False

if not bakim_var:
    print("Sistem kullanılabilir")

bool değeri doğrudan koşulda kullanın

Bir değişken zaten True veya False tutuyorsa onu yeniden True ile karşılaştırmaya gerek yoktur:

uye_mi = True

if uye_mi:
    print("Üye indirimi uygulanabilir")

Şu yazım çalışsa da gereksizdir:

if uye_mi == True:
    print("Üye indirimi uygulanabilir")

False durumunu açıkça sınamak istediğinizde de çoğu zaman:

if not uye_mi:
    print("Standart ücret uygulanır")

biçimi daha doğal okunur.

İç içe if: ikinci karar yalnızca ilkinden sonra anlamlıysa

Bazen ikinci bir koşulu ancak ilk koşul sağlandığında değerlendirmek isteriz. Örneğin sisteme giriş yapmamış bir kullanıcı için rol kontrolü yapmanın anlamı yoktur:

giris_yapti = True
rol = "yonetici"

if giris_yapti:
    if rol == "yonetici":
        print("Yönetim ekranı")
    else:
        print("Standart kullanıcı ekranı")
else:
    print("Önce giriş yapmalısınız")

Burada içteki if, yalnızca giris_yapti doğru olduğunda çalışır.

Aynı tek sonucu gerektiren daha basit bir durumda and daha açık olabilir:

if giris_yapti and rol == "yonetici":
    print("Yönetim ekranı")

Başlangıç kuralı olarak:

• İki koşul aynı sonucu birlikte belirliyorsa, çoğu zaman and daha kısadır.
• İkinci karar yalnızca birinci kararın içindeyken anlamlıysa veya farklı hata/mesaj yolları gerekiyorsa, iç içe if daha açıklayıcı olabilir.

Tip

İç içe koşulları gereksiz yere derinleştirmeyin. Aynı düşünce tek bir okunabilir bileşik koşulla anlatılabiliyorsa daha sade olanı tercih edin.

Önce doğrula, sonra işlem yap

Önce doğrula, sonra işle

Kullanıcıdan gelen her değerin geçerli olduğunu varsaymak iyi bir alışkanlık değildir. Örneğin sınav puanı 0 ile 100 arasında olmalıdır.

puan = 120

if 0 <= puan <= 100:
    print("Geçerli puan")
else:
    print("Puan 0 ile 100 arasında olmalı")

Bu hafta input() ile alınan metnin sayıya başarıyla dönüştürülebildiğini varsayıyoruz. Yani "abc" gibi bir girişin int() dönüşümünde oluşturacağı hatayı henüz ele almıyoruz. Şimdilik sayısal ama aralık dışındaki değerleri doğruluyoruz.

Alıştırma — yaş aralığını doğrulayın

Bir kayıt formunda yaşın 16 ile 120 arasında olması gerektiğini varsayalım.

if True: satırını uygun aralık koşuluyla değiştirin.

16 <= yas <= 120 biçimindeki zincirli karşılaştırmayı kullanabilirsiniz.

yas = 14

if 16 <= yas <= 120:
    print("Geçerli yaş")
else:
    print("Yaş 16 ile 120 arasında olmalı")

Karar tablosundan koda

Koşul yazmadan önce kuralları tablo hâline getirmek, özellikle birden fazla olasılık olduğunda hatayı azaltabilir.

Bir kargo uygulamasının basitleştirilmiş kuralı şöyle olsun:

Sepet toplamı	Üyelik	Kargo ücreti
500 TL veya üzeri	fark etmez	0 TL
500 TL altı	üye	20 TL
500 TL altı	üye değil	40 TL

Bu tabloyu Python’a çevirebiliriz:

sepet = 350
uye_mi = True

if sepet >= 500:
    kargo = 0
elif uye_mi:
    kargo = 20
else:
    kargo = 40

print(kargo)

Dikkat edin: ilk koşul doğruysa üyelik bilgisine bakmaya gerek kalmaz. Ayrıca uye_mi zaten bir bool olduğu için elif uye_mi == True: yazmıyoruz.

Değiştir — karar tablosunu sınayın

Aşağıdaki hücrede sepet ve uye_mi değerlerini değiştirerek tablodaki üç satırı da deneyin:

Özellikle şu üç durumu çalıştırın:

• sepet = 500, uye_mi = False
• sepet = 499, uye_mi = True
• sepet = 499, uye_mi = False

Bu değerler karar tablosundaki sınırları doğrudan sınar.

Üret — otopark ücretini hesaplayın

Bir otoparkın basitleştirilmiş tarifesi şöyle olsun:

Süre	Ücret
0–1 saat	30 TL
1 saatten fazla, 3 saate kadar	60 TL
3 saatten fazla	100 TL

Aşağıdaki başlangıç değerini kullanarak uygun ücreti ucret değişkenine atayan ve ekrana yazdıran programı tamamlayın.

Kabul kriterleri:

• 1 saat tam olarak ilk grupta olmalı.
• 3 saat tam olarak ikinci grupta olmalı.
• 3 saatten büyük değerler üçüncü gruba gitmeli.
• Sonuç ucret değişkeninde tutulmalı ve yazdırılmalı.

Önce saat <= 1, sonra saat <= 3 koşullarını düşünün. İlk koşul başarısız olduğunda ikinci koşula gelen değerin zaten 1’den büyük olduğunu biliyoruz.

saat = 2.5

if saat <= 1:
    ucret = 30
elif saat <= 3:
    ucret = 60
else:
    ucret = 100

print(ucret)

Bölüm özeti

Bu hafta programın tek bir doğrusal yol izlemesi gerekmediğini gördük.

• if bir koşul True olduğunda ilgili bloğu çalıştırır.
• else ilk koşul False olduğunda alternatif yolu verir.
• Bağımsız if bloklarının her biri ayrı ayrı değerlendirilir; birden fazlası aynı çalıştırmada çalışabilir.
• elif birden fazla birbirini dışlayan olasılığı sırayla sınamak için kullanılır; ilk True olan blok çalışır.
• Zaten bool olan değerler if uye_mi: biçiminde doğrudan koşul olarak kullanılabilir.
• and, or ve not ile bileşik koşullar kurulabilir.
• İkinci karar yalnızca ilk karar sağlandığında anlamlıysa basit iç içe if kullanılabilir; tek bir ortak sonuç için and çoğu zaman daha sadedir.
• Sınır değerleri, > ile >= gibi küçük farkların davranışını görünür kılar.
• Girdiyi kullanmadan önce kabul edilen aralıkta olup olmadığını kontrol etmek gerekir.
• Karar tablosu, birden fazla kuralı koda çevirmeden önce açıklaştırmak için kullanışlıdır.

Kendinizi kontrol edin

Kodu çalıştırmadan cevaplamaya çalışın:

1. if puan > 60 ile if puan >= 60 arasındaki fark hangi değerde özellikle görünür?
2. Bir if–elif–else zincirinde iki koşul da True ise kaç blok çalışır?
3. Aşağıdaki iki bağımsız if bloğu 95 için kaç satır yazdırır?

puan = 95
if puan >= 90:
    print("AA")
if puan >= 80:
    print("BA")

4. Aşağıdaki zincir 95 için ne yazdırır?

puan = 95

if puan >= 70:
    print("70 veya üzeri")
elif puan >= 90:
    print("90 veya üzeri")

5. uye_mi zaten bool ise neden if uye_mi: yazımı if uye_mi == True: yazımından daha doğaldır?
6. 0 <= puan <= 100 koşulu hangi değerleri kabul eder?
7. Hangi durumda iç içe if, hangi durumda and daha açıklayıcı olabilir?
8. Bir yaş alanı 16–120 aralığındaysa hangi dört değeri sınır testi olarak seçmek yararlı olur?
9. Karar tablosu yazmak hangi tür hataları azaltabilir?

Bir sonraki bölümde aynı kararı bir kez değil, koşul doğru olduğu sürece tekrar tekrar uygulamayı öğreneceğiz.