Kompozisyon, delegation ve nesne koleksiyonları
Gerçek programlar tek bir sınıftan oluşmaz. Bir siparişin müşterisi ve ürünleri, bir kütüphanenin kitapları ve üyeleri vardır. Örneklerin çoğu bir internet mağazasının sipariş programından: müşteri, ürün ve sipariş için ayrı sınıflar yazacak, sonra bunları birbirine bağlayacağız. Bu hafta bir nesnenin başka nesneleri niteliklerinde tutmasını (has-a, yani “sahiptir” ilişkisi), sınıfları bu yolla birleştirmeyi (kompozisyon) ve bir nesnenin bir hesabı, o hesabın kuralını bilen başka bir nesneye bırakmasını (delegation) göreceğiz.
Bu sayfadaki kod hücreleri kendiliğinden çalışmaz. Her hücrede önce çıktıyı tahmin edin, sonra Run Code düğmesine basın. Kodu değiştirip yeniden çalıştırabilir, Start Over ile ilk hâline döndürebilirsiniz.
Bu bölümün kapsamı
- Nesnenin başka nesneyi tuttuğu
has-ailişkisi - Koleksiyonun nesneleri değil referanslarını tutması
- Değiştirilebilir (mutable) iç koleksiyonu dışarı vermenin kapsüllemeyi bozması
- İç listeyi dışarıya demet ya da kopya olarak vermek
- Davranışı kuralın sahibine bırakan delegation
- Sorumluluğu yanlış sınıfa yığmanın sonucu
- Bire çok ilişkide liste ile sözlük seçimi
Bir nesne başka nesneyi tutabilir
Hücredeki Order, bir Customer nesnesini customer niteliğinde tutuyor. Sipariş müşterinin bir kopyasını mı tutuyor, yoksa aynı nesneyi mi? Son satır ne yazar?
self.customer = customer ataması kopya almaz: 3. haftada gördüğünüz gibi = var olan nesneye bir ad daha bağlar.
İngilizcede bu ilişki Order has a Customer (sipariş bir müşteriye sahiptir) diye okunur. has-a adı buradan gelir. Bir sınıfın işini, niteliklerinde tuttuğu başka nesnelerle yapmasına kompozisyon (composition) denir.
Bu derste kompozisyon sözcüğünü geniş anlamda kullanıyoruz: bir sınıfın işini, niteliklerinde tuttuğu başka nesnelerle yapması. UML (sınıfları ve aralarındaki ilişkileri kutu ve okla çizmek için kullanılan standart gösterim) ve bazı kaynaklar burada iki ilişkiyi ayırır. Parça bütünle birlikte yok oluyorsa, örneğin sipariş silinince sipariş satırları da gidiyorsa buna composition (bileşim) denir. Parça bütünden bağımsız yaşıyorsa, örneğin takım dağılınca oyuncular yerinde kalıyorsa buna aggregation (agregasyon) denir.
Nesne koleksiyonu
Bir siparişte birden çok ürün olabilir. Sipariş bu ürünleri bir listede tutar. Hücrede klavye siparişe eklendikten sonra fiyatı 1000’den 900’e iniyor. order.total() kaç döndürür?
_items bir sayı listesi değildir, Product nesnelerinin referanslarını tutar. keyboard adı da listedeki ilk eleman da aynı nesneyi gösterir. total() her çağrıldığında ürünlerin o anki fiyatına bakar.
İç listeyi dışarı vermek kapsüllemeyi bozabilir
Siparişe ürün eklemenin yolu add_product() olmalı, çünkü kontrol orada. Hücredeki add_product aynı ürünün iki kez eklenmesini engelliyor. Kısa kalsın diye ürünleri adlarıyla tutuyoruz. Liste _items adıyla duruyor ve dışarıya bir property ile veriliyor. Dışarıdaki kod order.items.append("Klavye") yazıyor. Bu satır hata verir mi? Son satır ne yazar?
Property listeyi olduğu gibi döndürdü. Dış kod sınıfın listesine referans aldı ve add_product() metoduna hiç uğramadan ekleme yaptı. items düz bir nitelik olsaydı (self.items = []) sonuç yine aynı olurdu.
Dış kodun listeyi yalnız okuyabilmesini istiyorsanız bir demet döndürebilirsiniz. Bu kez property demet döndürüyor. Son satırda ne olur?
Demetin append metodu yoktur. Dış kod listeyi okuyabilir, ama eleman eklemenin tek yolu yine add_product().
Dış kod üzerinde değişiklik yapabileceği ayrı bir liste istiyorsa sığ kopya döndürebilirsiniz. Kopyaya eklenen eleman iç listeye gitmez:
@property
def items(self):
return self._items.copy()Hangisinin uygun olduğu, sınıfın çağırana ne söz verdiğine bağlıdır. Demet “bu listeyi değiştirmeyin” der, kopya “bu liste artık sizin” der.
Demet de kopya da yalnız koleksiyonu korur: eleman ekleme, çıkarma ve elemanı başka bir nesneyle değiştirme iç listeye yansımaz. İçerideki nesneler ise kopyalanmaz. Demet ya da kopya, siparişin tuttuğu aynı ürünlere referans verir. Hücrede items demet döndürüyor ve dış kod demetteki ilk ürünün fiyatını değiştiriyor. Son satır ne yazar?
Demete eleman eklenemez, ama demetteki referans siparişteki ürünün kendisini gösterir. Sipariş ürünleri zaten paylaşmak ister: ürünün fiyatı değişince toplamın da değişmesi gerekir. Fiyatın pozitif olması gibi kuralları korumak Product sınıfının işidir: 8. haftadaki gibi fiyatı bir setter’la denetler.
3. haftada aliasing gördük: iki ad aynı değiştirilebilir nesneyi gösterince birinden yapılan değişiklik ötekinden de görünür. 8. haftada nesnenin durumunu yalnız sınıfın kendi metotlarıyla değiştirmeyi öğrendik, çünkü kurallar o metotlarda denetlenir. İç listeyi dışarı verdiğinizde dış kod sınıfın listesine referans alır. Artık add_product() gibi denetleyen metotlara hiç uğramadan listeyi değiştirebilir.
Ürün sayısı için __len__
Dış kod çoğu zaman listenin kendisini değil, siparişte kaç ürün olduğunu bilmek ister. Bunun için listeyi dışarı vermeden sınıfa __len__ metodu yazabilirsiniz. Adı iki alt çizgiyle başlayıp biten, Python’ın belirli bir işlemde kendisi çağırdığı metotlara özel metot denir. __init__ de böyle bir metottur: nesne oluşturulunca Python onu kendisi çağırır. Ayrıntısını 12. haftada göreceğiz. len(order) yazdığınızda Python order.__len__() metodunu çağırır. Hücre ne yazar?
__len__ iç listenin uzunluğunu döndürür. Dış kod ürün sayısını öğrenmek için iç listeye ulaşmak zorunda kalmaz.
Delegation: işi sahibine bırakmak
Sipariş satırı (OrderLine) bir ürünü ve adedini tutar. Toplu alım indirimi ise ürünün fiyat kuralıdır: Product.price_for() metodu 10 adet ve üstüne yüzde 10 indirim uygular. Satırın tutarını hesaplayan subtotal() bu metodu çağırıyor. İki satır ne yazar?
5 kalemde indirim yoktur, discount 0 olur ve sonuç 10 * 5 * 1 = 50 çıkar. 12 kalemde discount 0.10 olur. 1 - 0.10 bir ondalık sayı (float) olduğu için sonuç da float olur: 108.0.
OrderLine fiyat kuralını kopyalamaz, hesabı Product.price_for() metoduna devreder. Bir nesnenin bir işi, o işin kuralını bilen başka bir nesneye bırakmasına delegation denir. İndirim kuralı değişirse yalnız Product sınıfını güncellersiniz.
Delegation, davranışı kuralın sahibi olan sınıfa koyar. İndirim kuralı ürüne aitse hesabı Product yapar. Ürüne özgü bir kural yoksa, örneğin ara toplam yalnız birim fiyatla adedin çarpımıysa, bu çarpmayı OrderLine içinde yapmak da makuldür.
Sorumluluk yanlış yerdeyse ne olur?
Sipariş verilince ürünün stoğu düşmeli. Bu işi Order kendisi yapabilir:
class Order:
def add_line(self, product, quantity):
if quantity > product._stock:
raise ValueError("Yetersiz stok")
product._stock -= quantity
self._lines.append(OrderLine(product, quantity))
# kargo ücreti, müşteri puanı, kampanya kuralları...Kod çalışır, ama stok kuralı artık iki yerde yazılı: 8. haftada aynı kuralı Product.sell() içine yazmıştık. Order ürünün alt çizgili niteliğine dışarıdan dokunuyor. Kargo, puan ve kampanya kuralları da buraya eklendikçe sınıf kısa sürede “her şeyi yapan” bir merkeze dönüşür. Stoğu düşmek ürünün işidir:
class Order:
def add_line(self, product, quantity):
product.sell(quantity)
self._lines.append(OrderLine(product, quantity))Order artık yalnız işlemin sırasını yönetir: önce ürüne satışı yaptırır, sonra satırı ekler. Stok yetmezse sell() hata verir ve satır da eklenmez.
Bire çok ilişki ve koleksiyon seçimi
- Tek nesne:
order.customer - Çok sayıda nesne:
order.lines
Bir siparişin tek müşterisi vardır, onu tek bir nitelik tutar. Satırları ise çoktur, onları bir koleksiyon tutar. Bir nesnenin aynı türden çok sayıda nesne tuttuğu bu ilişkiye bire çok ilişki denir. Koleksiyonun liste mi sözlük mü olacağına, ona nasıl erişeceğiniz karar verir.
Mağazanın müşterilerini tutan bir Shop sınıfı düşünün. Müşteriler bir listede dursaydı birini numarasıyla bulmak için listeyi baştan sona tarardınız. Sözlükte ise anahtar müşteri numarası, değer Customer nesnesi olur ve müşteriye taramadan ulaşırsınız. Hücrede 103 numaralı müşteri yok. Üç satır ne yazar?
Aynı numaranın iki kez eklenmesini Shop engeller, çünkü bütün numaraları yalnız koleksiyonu tutan sınıf görür. Tek bir Customer nesnesi öteki müşterileri bilmez.
Bu haftanın işleri yan yana
Sipariş programındaki işleri önceki haftalarda nasıl yapardık, bu hafta nasıl yapıyoruz:
| İş | Önceki haftalarda | Bu haftaki Python yolu | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Müşteriyi ve ürünleri tutup toplamı hesaplamak | Sözlükte müşteri ve ürün listesi, toplam için ayrı bir fonksiyonda döngü | self.customer niteliği, self._items listesi ve total() metodu |
Liste ürünlerin kopyasını değil referansını tutar. Ürünün fiyatı değişirse toplam da değişir |
| Ürünü yalnız kontrolden geçirerek eklemek | add_item() fonksiyonu yazılır, ama listeye her kod ekleme yapabilir |
add_product() metodu ve _items listesi |
Property self._items döndürürse dış kod kontrolü atlar. Demet ya da kopya döndürün |
| İndirim kuralını uygulamak | Satır tutarını hesaplayan fonksiyon ürünün fiyat fonksiyonunu çağırır | subtotal() içinde self.product.price_for(self.quantity) |
Kuralı satıra kopyalamayın, ürüne bırakın |
| Stoğu düşmek | Sipariş fonksiyonu ürünün stoğunu kendisi azaltır | add_line() içinde product.sell(quantity) |
Order ürünün _stock niteliğine dokunmaz |
| Müşteriyi numarasıyla bulmak | Listeyi baştan sona tararsınız | self._customers sözlüğü ve find_customer() |
Tekrar kontrolünü koleksiyonu tutan Shop yapar |
Sipariş müşteriyi niteliğinde tutarken kopya almaz, aynı müşteri nesnesini gösterir: müşterinin adı değişirse sipariş de yeni adı gösterir. Ürün eklerken listeyi dışarı açarsanız kontrolü atlayan kodu hiçbir şey durdurmaz. Çözüm, listeyi dışarı hiç vermemek ya da demet veya kopya olarak vermektir. Stoğu sipariş fonksiyonunda azaltmak da çalışır, ama stok kuralı iki yerde yazılmış olur.
Alıştırmalar
İlişkiyi belirle
Car ve Engine, Order ve Customer, Playlist ve Song, Student ve Course çiftlerine tek tek bakın. İlişki has-a mı? Öyleyse hangi sınıfın ötekini tutması uygun? Tartışın. Sonra şunu düşünün: ilişkiyi iki tarafta birden saklarsanız, yani öğrenci derslerini, ders de öğrencilerini tutarsa, bir öğrenci dersi bıraktığında hangi iki yeri güncellemeniz gerekir? İkisinden birini unutursanız ne olur?
Nesne koleksiyonunu tamamla
Team sınıfı oyuncuları bir listede tutuyor. add_player aynı numaralı oyuncunun iki kez eklenmesini engelliyor: döngü listedeki her oyuncunun numarasına bakar, aynı numarayı bulursa hata verir. Döngü bittikten sonra oyuncuyu iç listeye ekleyen satırı boşluğa yazın.
self._players.append(player)Kütüphane modeli
Book, Member ve Library sınıflarıyla küçük bir model kurun:
- Her kitap ISBN’iyle ayırt edilsin.
- Aynı ISBN iki kez eklenemesin.
- Üye numarası benzersiz olsun.
Librarykitapları ve üyeleri koleksiyonlarda tutsun.Librarybu değiştirilebilir koleksiyonları doğrudan dışarı vermesin.- Ödünç alma davranışı hangi sınıfa ya da sınıflara ait? Gerekçesiyle karar verin.
Çalışır kod görevi: İki kitap ve iki üye ekleyin. Aynı ISBN’i ya da aynı üye numarasını ikinci kez eklemeye çalışınca hata alındığını assert ve try/except ile doğrulayın. Ayrıca dışarıya verdiğiniz koleksiyona append() yapılamadığını ya da yapılan eklemenin iç koleksiyona yansımadığını gösterin.
Tek sayfa özet
- Bir nesne başka bir nesneyi niteliğinde tutabilir (
has-a). Python nesneyi kopyalamaz, aynı nesneye referans tutar. - Nesne koleksiyonu da nesnelerin referanslarını tutar. Listedeki ürünün fiyatı değişirse siparişin toplamı da değişir.
- Bir nesnenin tuttuğu liste ya da sözlük de o nesnenin durumudur. Kapsülleme kuralları onlar için de geçerlidir.
- İç listeyi olduğu gibi dışarı verirseniz dış kod, aliasing yüzünden sınıfın kontrollerini atlayabilir. Yalnız okunacaksa demet, çağıran düzenleyecekse kopya döndürün.
- Demet ve kopya koleksiyonu korur, içerideki nesneleri korumaz: ikisi de aynı nesnelere referans verir. Nesnenin kurallarını kendi sınıfı korur.
- Dış kod yalnız eleman sayısını istiyorsa listeyi vermek yerine
__len__yazın:len(order)bu metodu çağırır. - Delegation, bir işi o işin kuralını bilen nesneye bırakmaktır. Kural tek sınıfta kalır.
- Bir sınıf öteki nesnelerin niteliklerini kendisi değiştirirse kurallar o sınıfta birikir. Her nesne kendi durumunu kendi metoduyla değiştirsin.
- Bire çok ilişkide liste mi sözlük mü kullanacağınızı, koleksiyona nasıl erişeceğiniz belirler. Numarasıyla bulunacak nesneler için sözlük kullanın.
- Başka bir sınıfın davranışından yararlanmanın tek yolu kalıtım (gelecek hafta) değildir. Kompozisyonla o sınıfın nesnesini tutup metodunu çağırabilirsiniz.
Bu bölümün kazanımları
Bu bölümü bitiren öğrenci:
- Bir nesnenin başka bir nesneyi tuttuğu
has-ailişkisini kurar. - Nesne koleksiyonunun nesnelerin kendisini değil referanslarını tuttuğunu belirler.
- Değiştirilebilir iç koleksiyonu dışarı vermenin kapsüllemeyi bozduğunu gösterir.
- İç listeyi dışarıya demet ya da kopya olarak verme seçeneklerini karşılaştırır.
- Davranışı kuralın sahibine bırakarak delegation uygular.
- Sorumluluğu yanlış sınıfa yığmanın o sınıfı “her şeyi yapan merkeze” dönüştürdüğünü açıklar.
- Bire çok ilişkide liste ile sözlük seçimini kullanım biçimine göre yapar.