1 Bilgisayar ağlarına giriş
Telefonunuz Wi-Fi ağına bağlı görünüyor ama hiçbir web sitesi açılmıyor olabilir. Buna rağmen aynı ağdaki yazıcıya çıktı gönderebilirsiniz. Bu basit durum, ağ, Wi-Fi ve internet kavramlarının aynı şey olmadığını gösterir. İlk haftanın amacı, günlük hayatta tek kelimeyle “internet” dediğimiz yapının temel parçalarını birbirinden ayırabilmektir.
Derste işlenecek: bilgisayar ağı, veri iletişiminin temel bileşenleri, uç cihaz–ağ cihazı ayrımı, istemci–sunucu rolleri, LAN/WLAN/WAN, ağ–Wi-Fi–web–internet ayrımı, ISP, bit/byte ve temel hız dönüşümü.
Kendiniz okuyun: PAN, CAN ve MAN terimlerinin örnekleri; eşler arası (P2P) iletişim.
Sınav dışı / bilgi amaçlı: ağ türlerinin kesin coğrafi sınırlarını ezberlemek; ayrıntılı servis sağlayıcı altyapıları.
1.1 Bu bölümün sonunda
- Bilgisayar ağını veri alışverişi ve kaynak paylaşımı açısından açıklayabilecek,
- Gönderici, alıcı, mesaj, iletim ortamı ve protokol kavramlarını bir örnekte gösterebilecek,
- Uç cihaz ile ağ cihazını ayırt edebilecek,
- İstemci ve sunucunun cihaz türü değil iletişim rolü olduğunu açıklayabilecek,
- LAN, WLAN ve WAN kavramlarını uygun örneklerle eşleştirebilecek,
- Ağ, Wi-Fi, web ve internet kavramlarını birbirinden ayırabilecek,
- Bit, byte, Mbps ve MB/s birimlerini temel düzeyde yorumlayabileceksiniz.
1.2 Bilgisayar ağı nedir?
Bilgisayar ağı, iki veya daha fazla cihazın veri alışverişi yapabilmesi ve izin verilen kaynakları paylaşabilmesi için birbirine bağlandığı yapıdır (Cisco Systems 2024). Buradaki cihaz yalnızca masaüstü bilgisayar değildir. Telefon, tablet, yazıcı, IP kamera, sunucu ve sensör de ağın parçası olabilir.
Ağların temel kullanım amaçları şunlardır:
- cihazlar arasında veri alışverişi,
- dosya ve yazıcı gibi kaynakların paylaşılması,
- web ve e-posta gibi hizmetlere erişim,
- merkezi sunuculara veya bulut hizmetlerine erişim,
- kamera ve sensör gibi cihazların birbirine bağlanması.
Bir bilgisayar laboratuvarında 20 bilgisayarın ortak yazıcıyı kullanması buna basit örnektir. İnternet bağlantısı kesilse bile aynı yerel ağdaki bilgisayarlar ve yazıcı birbirleriyle iletişim kurabilir.
1.3 Veri iletişiminin beş temel bileşeni
Bir ağ iletişimini beş parçaya ayırmak yararlıdır:
- Gönderici: Veriyi oluşturan veya gönderen taraf.
- Alıcı: Veriyi alması beklenen taraf.
- Mesaj: Taşınan bilgi; örneğin web isteği veya yazdırma işi.
- İletim ortamı: Bakır kablo, fiber veya radyo dalgası gibi verinin geçtiği yol.
- Protokol: Tarafların iletişim için uyduğu kurallar bütünü.
Bir web sayfası açtığınızda tarayıcı bir istek üretir. İstek yerel ağdan, servis sağlayıcı ağından ve internet üzerindeki başka ağlardan geçerek web sunucusuna ulaşır. Bu sırada farklı protokoller farklı görevler üstlenir. Ayrıntıları sonraki haftalarda göreceğiz.
İki cihazın yalnızca fiziksel olarak bağlı olması yeterli değildir. Mesajların biçimi, sırası ve anlamı konusunda ortak kurallara ihtiyaç vardır. Protokoller bu ortak kuralları tanımlar.
1.4 Uç cihaz, ağ cihazı ve iletim ortamı
| Grup | Temel görev | Örnekler |
|---|---|---|
| Uç cihaz | Veriyi üretir, kullanır veya hizmet sunar | PC, telefon, yazıcı, sunucu, IP kamera |
| Ağ cihazı | İletişimin taşınmasını veya denetlenmesini sağlar | switch, router, access point, firewall |
| İletim ortamı | Verinin fiziksel olarak taşındığı ortamdır | Ethernet kablosu, fiber, radyo/Wi-Fi |
Bu ayrım sorun giderirken de yararlıdır. Bir masaüstü bilgisayarın Ethernet kablosu çıkarılmışsa önce uygulamayı değil fiziksel bağlantıyı kontrol etmek gerekir.
1.5 İstemci ve sunucu rolleri
İstemci (client) bir hizmeti isteyen yazılım veya sistemdir. Sunucu (server) bu hizmeti sunan yazılım veya sistemdir.
- Tarayıcı → web sunucusundan sayfa ister.
- E-posta uygulaması → posta sunucusuyla iletişim kurar.
- Bilgisayar → ağ yazıcısına yazdırma işi gönderir.
İstemci ve sunucu cihazın kalıcı kimliği değildir. Aynı bilgisayar bir hizmette istemci, başka bir hizmette sunucu rolü üstlenebilir.
Eşler arası (peer-to-peer, P2P) iletişimde cihazlar birbirlerine doğrudan kaynak sunabilir. İki bilgisayarın aynı yerel ağda doğrudan dosya paylaşması basit bir örnektir.
1.6 Ağları kapsama alanına göre adlandırmak
| Tür | Açılım | Tipik örnek |
|---|---|---|
| LAN | Local Area Network | Ev, ofis, bilgisayar laboratuvarı |
| WLAN | Wireless LAN | LAN’ın Wi-Fi üzerinden erişilen bölümü |
| WAN | Wide Area Network | Şehirler veya ülkeler arasında ağ bağlantısı |
PAN, CAN ve MAN gibi başka terimler de vardır; bunlar bu ders için tanıma düzeyindedir. Önemli olan metre ezberlemek değil, ağın hangi ölçekte kurulduğunu anlayabilmektir.
1.7 Ağ, Wi-Fi, web ve internet aynı şey değildir
- Ağ: Cihazların iletişim kurduğu genel yapı.
- Wi-Fi: Yerel ağa radyo dalgalarıyla erişmek için kullanılan teknoloji ailesi.
- İnternet: Çok sayıda bağımsız ağın birbirine bağlandığı küresel ağlar bütünü.
- Web: İnternet üzerinde çalışan hizmetlerden biri.
Örnekler:
- İnternet kesikken yerel yazıcı çalışabilir: LAN var, internet yoktur.
- Telefon 5G ile web’e erişebilir: internet vardır, Wi-Fi kullanılmıyordur.
- Tek bir web sitesi açılmıyorsa internetin tamamı bozuk olmayabilir.
1.8 ISP nedir?
İnternet servis sağlayıcısı (Internet Service Provider, ISP) evinizi, okulunuzu veya kurumunuzu kendi ağı üzerinden internete bağlayan işletmedir. Fiber, kablo, DSL veya hücresel erişim gibi farklı teknolojiler kullanabilir.
Evdeki router ile internetteki uzak sunucu arasında yalnızca tek bağlantı yoktur. Trafik önce ISP ağına, ardından gerektiğinde başka ağlara geçer. Bu nedenle “Wi-Fi çalışıyor” demek “ISP üzerinden internet erişimi de çalışıyor” anlamına gelmez.
1.9 Bit, byte ve veri hızı
Ağ hızları çoğunlukla bit/s, dosya boyutları ise byte ile ifade edilir.
- bit (b): 0 veya 1 değerini taşıyan temel bilgi birimi.
- byte (B): 8 bit.
- Mbps: saniyede milyon bit.
- MB/s: saniyede megabyte.
Yaklaşık dönüşüm:
8 Mbps ≈ 1 MB/s
80 Mbps ≈ 10 MB/s
800 Mbps ≈ 100 MB/s1.9.1 Çalışılmış örnek
İdeal koşullarda 16 MB dosya 16 Mbps bağlantıda kaç saniyede aktarılır?
16 MB × 8 = 128 Mb
128 Mb / 16 Mbps = 8 saniyeGerçek aktarım genellikle daha uzun sürer; protokol ek yükleri, ağ yoğunluğu ve depolama hızı gibi etkenler vardır.
Ağ hızlarında SI birimleri kullanılır: 1 MB = 1.000.000 byte. Bazı işletim sistemleri veya araçlar ikili birimlerle 1 MiB = 1.048.576 byte hesabı yapabilir. Bu nedenle ekrandaki dosya boyutuyla elle yaptığınız yaklaşık hesap küçük fark gösterebilir.
1.10 60 dakikalık ders akışı için özet
Bu haftada asıl amaç şu üç ayrımı yerleştirmektir:
- Yerel ağ ile internet aynı şey değildir.
- Wi-Fi bir erişim teknolojisidir; internetin kendisi değildir.
- Bir sorunu çözmek için önce hangi katmanın veya bileşenin çalıştığını ayırmak gerekir.
1.11 Kendinizi kontrol edin
- Wi-Fi simgesi görünürken internet neden çalışmıyor olabilir?
- Aynı cihaz hem istemci hem sunucu olabilir mi?
- LAN ile WAN arasındaki temel fark nedir?
- ISP’nin görevi nedir?
- 40 Mbps teorik olarak yaklaşık kaç MB/s eder?
- Cihaz yerel kablosuz ağa bağlı olabilir fakat router–ISP bağlantısı, DNS veya uzak hizmet çalışmıyor olabilir.
- Evet. İstemci ve sunucu cihaz türü değil iletişim rolleridir.
- LAN yerel ölçekteki ağı, WAN daha geniş coğrafi alanları bağlayan ağı ifade eder.
- Yerel ağı kendi altyapısı üzerinden internete bağlar.
- Yaklaşık
40 / 8 = 5 MB/s.
1.12 Bölüm özeti
- Ağ, cihazların veri alışverişi yapmasını ve kaynak paylaşmasını sağlar.
- İletişim için gönderici, alıcı, mesaj, ortam ve protokol gerekir.
- Uç cihazlar veriyi üretir/kullanır; ağ cihazları iletişimi taşır veya denetler.
- İstemci ve sunucu birer roldür.
- Wi-Fi, internet ve web aynı kavram değildir.
- ISP yerel ağı internete bağlayan hizmet sağlayıcıdır.
- 1 byte = 8 bit; Mbps ile MB/s karıştırılmamalıdır.