Açık Kaynak İşletim Sistemleri

3 - Linux Dosya Sistemi ve Terminale Giriş

Emre Can Yılmaz
[email protected]

Ondokuz Mayıs Üniversitesi

2026

Giriş

Bu hafta iki şeyi birlikte yapacağız:

  • Linux’ta dosya sistemi mantığını tanımak (kök dizin, temel dizinler)
  • Terminal üzerinden dosya sistemi içinde gezinebilmeye başlamak

Dosya Sistemi: Genel Fikir

Linux’ta dosyalar ve dizinler, tek bir hiyerarşi içinde düzenlenir.

  • Her şey tek bir kökten başlar: /
  • Dosyalar ve dizinler bu kökün altında dallanır
  • Farklı diskler / bölümler bu yapıya eklenebilir (bağlama / mount)

Bu derste amaç: Bu yapıyı “harita gibi” okuyabilmek.

Dosya Sistemi Hiyerarşisi - Genel Bakış

Linux, tek kök dizinli hiyerarşik bir dosya sistemi kullanır.

/
├── bin/
├── boot/
├── dev/
├── etc/
├── home/
│   ├── kullanici1/
│   └── kullanici2/
├── lib/
├── media/
├── mnt/
├── opt/
├── proc/
├── root/
├── run/
├── sbin/
├── srv/
├── sys/
├── tmp/
├── usr/
└── var/

Kök Dizin (/) ve Ağaç Yapısı

Bütün dosya sistemi / (kök dizin) altında başlar.

  • Tek bir ağaç yapısı: her şey tek kökten dallanır
  • Farklı diskler/bölümler bu ağaç yapısına eklenebilir
  • Windows’taki C: D: gibi sürücü harfleri yerine, Linux’ta her şey tek ağaçta görünür

Terminale Giriş (Kısa)

Terminal, komut yazarak sistemle iletişim kurduğumuz bir araçtır.

Bu hafta terminalde üç komut yeterli:

  • pwd : Nerede olduğumuzu gösterir
  • cd : Dizin değiştirir
  • ls : Dizin içeriğini listeler

Terminali Açma (Ubuntu)

Terminal uygulamasını açmak için örnek yöntemler:

  • Ctrl+Alt+T
  • Uygulamalar menüsünde “Terminal” araması

Nerede Olduğumuzu Görelim: pwd

pwd bulunduğumuz dizinin yolunu verir.

pwd

Örnek çıktı:

/home/emrecan

Dizin Değiştirme: cd

cd ile dizinler arasında geçiş yaparız.

cd /var/log
pwd

Örnek çıktı:

/var/log

Dizin İçeriğini Görme: ls

ls bulunduğumuz dizindeki dosya ve dizinleri listeler.

ls

Detaylı liste:

ls -l

Gizli dosyalarla birlikte:

ls -a

Mutlak Yol

Bir yol / ile başlıyorsa, kökten itibaren yazılmıştır.

Örnek:

/etc
/home/emrecan
/usr/local/bin
cd /etc
cd /usr

Göreceli Yol (Bağıl Yol)

Yol / ile başlamıyorsa, bulunduğumuz dizine göre yorumlanır.

cd /usr
cd local
cd bin
pwd

Örnek çıktı:

/usr/local/bin

Özel Gösterimler

Gösterim Anlamı
. Bulunulan dizin
.. Bir üst dizin
~ Kullanıcının ev dizini

Özel Gösterimleri Deneyelim

cd /usr/local/bin
pwd

cd ..
pwd

cd .
pwd

cd ~
pwd

Not

cd . dizin değiştirmez. Yani pwd çıktısı aynı kalır.

Temel Dizinler: Harita Mantığı

Bu hafta şu dizinleri tanımamız yeterli:

  • /home (kullanıcı dosyaları)
  • /root (root kullanıcısının ev dizini)
  • /etc (sistem ayar dosyaları)
  • /var (değişen veriler: loglar gibi)
  • /tmp (geçici dosyalar)
  • /usr (programlar ve kütüphaneler)
  • /dev (aygıtlarla ilgili dosyalar)

Diğer dizinleri sonra, ihtiyaç oldukça ele alacağız.

/home — Kullanıcı Dizini

  • Her kullanıcı için ayrı bir “ev dizini” vardır
  • Kişisel dosyalar ve bazı kullanıcı ayarları burada bulunur
ls -la /home

Örnek çıktı:

toplam 12K
drwxr-xr-x   3 root   root   4.0K Şub 12 08:23 .
drwxr-xr-x  23 root   root   4.0K Şub 15 18:22 ..
drwxr-xr-x 136 ahmet  ahmet  4.0K Şub 24 21:15 ahmet

/root — Root Kullanıcısının Ev Dizini

  • /root, root (yönetici) kullanıcısının ev dizinidir
  • Normal kullanıcıların ev dizinleri genellikle /home altındadır
  • Normal kullanıcılar çoğu zaman /root içine girmeye çalıştığında erişim hatası görebilir
ls -la /root

Not

Bu komut bazı sistemlerde normal kullanıcı için hata üretebilir. Bu, “normal kullanıcı ile yönetici yetkisi” arasındaki farkı gösteren tipik bir durumdur.

/etc — Sistem Ayar Dosyaları

  • Sistemle ilgili yapılandırma dosyaları burada bulunur
  • Birçok ayar metin dosyası şeklindedir
ls -la /etc | head -5

/var — Değişen Veriler

  • Zamanla değişen veriler genellikle buradadır
  • En çok karşılaşılan örnek: loglar
ls -la /var/log | head -10

/tmp — Geçici Dosyalar

  • Geçici dosyalar için kullanılır
  • Temizlik davranışı sisteme göre değişebilir
ls -la /tmp | head -5

/usr — Programların Olduğu Yer

  • Programların ve bazı kütüphanelerin önemli bir kısmı burada bulunur

  • Örnek dizinler:

    • /usr/bin
    • /usr/lib
ls -la /usr/bin | head -5

/dev — Aygıtlarla İlgili Dosyalar

  • Disk, terminal gibi aygıtlarla ilgili dosyalar burada görülür

Örnekler:

/dev/sda
/dev/tty

Dosya ve Dizin Kavramı

  • Dosya: Veri tutan bir öğe (metin, resim, program, vb.)
  • Dizin: Dosyaları ve diğer dizinleri bir arada tutan yapı

Özetle: “Dizin, içinde dosyalar bulunan bir klasör gibi düşünülebilir.”

Dosya İsimleri: Pratik Kurallar

  • Dosya uzantısı olmak zorunda değildir: rapor, rapor.txt
  • Büyük/küçük harf duyarlılığı vardır: foo ve FOO farklıdır
  • / karakteri dosya adında kullanılamaz
  • Boşluklu isimlerde tırnak kullanılabilir:
touch "final raporu.txt"
ls

Alternatif olarak \ ile de yazılabilir:

touch final\ raporu\ 2.txt
ls

Uygulama: Büyük/Küçük Harf

touch /tmp/foo
touch /tmp/FOO
ls -l /tmp | grep -E "foo|FOO"

Mini Uygulama: Kendi Çalışma Alanın

Bu uygulamayı /tmp altında yapın:

  1. Kendi dizininizi oluşturun (kullanıcı adınıza göre):
mkdir /tmp/oyun-alani-emrecan
  1. İçine girin:
cd /tmp/oyun-alani-emrecan
pwd
  1. Bir alt dizin ve iki dosya oluşturun:
mkdir belgeler
touch notlar.txt
touch deneme.txt
  1. Listeleyin:
ls -la

Hızlı Özet

  • Linux’ta her şey / altında tek bir ağaç yapısında görünür

  • Bu hafta tanıdığımız dizinler:

    • /home, /root, /etc, /var, /tmp, /usr, /dev

  • Terminalde bu hafta üç komut yeterli:

    • pwd, cd, ls

Sorular?