Açık Kaynak İşletim Sistemi

1 - Açık Kaynak Felsefesine Giriş

Emre Can Yılmaz
[email protected]

Ondokuz Mayıs Üniversitesi

2026

Dersin Amacı

Açık kaynak kodlu işletim sistemi kullanımına ilişkin temel yeterliklerin kazandırılması amaçlanmaktadır.

Bu dersin sonunda öğrencilerin:

  • Bir GNU/Linux dağıtımını sanal ortamda kurup temel yapılandırmasını yapabilmesi
  • Terminal üzerinden temel işlemleri uygulayabilmesi (dosya/izin/süreç)
  • Temel yedekleme senaryolarını uygulayabilmesi ve temel ağ ayarlarını yapıp doğrulayabilmesi
  • Basit kabuk betikleriyle otomasyon geliştirebilmesi

beklenmektedir.

Konular

  1. Açık Kaynak Kodlu İşletim Sistemi Kavramları
  2. GNU/Linux İşletim Sistemlerinin İncelenmesi (Dağıtımlar)
  3. Açık Kaynak Kodlu İşletim Sistemi Kurulumu ve Sanallaştırma
  4. Açık Kaynak İşletim Sistemi Temel Araçları ve Uygulamaları
  5. Paket Yönetimi (APT, DNF/RPM)
  6. Dosya Sistemi
  7. GNU/Linux Komut Satırı ve Komutları
  8. Temel Ağ Ayarları ve Ağ Komutları
  9. Terminal Metin Editörleri
  10. Zamanlanmış görevler
  11. Uzaktan Bağlantı ve Terminal Ekranları

Bu Dersin İki Ekseni

  • Neden? (Felsefe / Lisans / Topluluk)
    • Açık kaynak ve özgür yazılım yaklaşımı
    • Lisansların anlamı ve etkileri
    • Topluluk kültürü ve sürdürülebilirlik
  • Nasıl? (Uygulama / Araçlar / Yönetim)
    • Kurulum, terminal, dosya sistemi
    • Paket yönetimi
    • Ağ, yedekleme, zamanlama, uzak bağlantı

Bu hafta “neden?” tarafını kuruyoruz; sonraki haftalarda bunu “nasıl?” ile birleştireceğiz.

Değerlendirme

  • Vize: %40, Final: %60.
  • Bütünleme var.
  • Bağıl değerlendirme var.
  • Finalden en az 50 alınmalı.

Kaynaklar

Giriş

  • Yazılımlar hayatımızın her alanında
  • Peki bu yazılımlar kimlerin kontrolünde?
  • Kullanıcı olarak ne kadar söz hakkımız var?
  • Bu noktada açık kaynak ve özgür yazılım kavramları devreye girer

Bu Bölümde Neler Öğreneceğiz?

  • Açık kaynak ve özgür yazılım kavramları
  • Kısa tarihçe (GNU, Linux, açık kaynak terimi)
  • Avantajlar ve sınırlılıklar
  • Lisanslara giriş (GPL, MIT, Apache, …)
  • Topluluklar ve sürdürülebilirlik (iş modelleri)

Terimler ve Kısaltmalar

Bu derste sık geçecek iki kurum:

  • Özgür Yazılım Vakfı (FSF - Free Software Foundation):
    • Özgür yazılım yaklaşımını savunan ve geliştiren kurum
    • “Dört özgürlük” gibi temel kavramların yaygınlaşmasında etkilidir
  • Açık Kaynak Girişimi (OSI - Open Source Initiative):
    • “Açık kaynak” terimini lisans odaklı kriterlerle tanımlayan kurum
    • Lisansların açık kaynak sayılması için ölçütler yayınlar

Açık Kaynak ve Özgür Yazılım Nedir?

Açık Kaynak Yazılım (OSS)

  • Kaynak kodu erişilebilir
  • Değiştirme/dağıtma hakları lisansla tanımlanır
  • İşbirliği ve şeffaflık odaklı yaklaşım

Özgür Yazılım

  • Kullanıcılara dört temel özgürlük sunar:
    1. Çalıştırma
    2. İnceleme
    3. Değiştirme
    4. Dağıtma

Önemli Not

  • “Özgür” ≠ “Ücretsiz”
  • Ücretsiz olabilir; ama satılabilir de
  • Önemli olan: hakların (özgürlüklerin) verilmesi

Aradaki Fark

  • Pratikte: Sıklıkla aynı ekosistem
  • Vurgu farkı:
    • Özgür yazılım: kullanıcı özgürlükleri (etik/toplumsal vurgu)
    • Açık kaynak: geliştirme modeli (verimlilik/kalite vurgu)

Açık Kaynak Girişimi (OSI) Bakışı: “Open Source” (Kısa)

Açık Kaynak Girişimi, “açık kaynak”ı lisans üzerinden tanımlar.

  • Kaynak koda erişim
  • Türev eser ve dağıtıma izin
  • Ayrımcılık olmaması (kişi/alan)
  • Lisansın açık ve uygulanabilir olması

Kısa Uyarı: “Source-available” ≠ “Open Source”

  • Bazı yazılımlar kaynak kodu gösterir
  • Ama değiştirme/dağıtma/ticari kullanım kısıtlı olabilir
  • Bu nedenle açık kaynak sayılmayabilir

Açık Kaynağın Tarihçesi (Basit Çizgi)

  • 1950–60: akademide kod paylaşımı
  • 70–80: ticarileşme ve “kapanma”
  • 1983: Richard Stallman → GNU
  • 1985: Özgür Yazılım Vakfı (FSF)
  • 1991: Linus Torvalds → Linux çekirdeği
  • 1998: “open source” teriminin kurumsallaşması ve Açık Kaynak Girişimi (OSI)

Richard Stallman ve GNU Projesi

  • Hedef: özgür bir işletim sistemi ekosistemi
  • Özgür Yazılım Vakfı (FSF) ile özgür yazılım yaklaşımının güçlenmesi
  • GNU: derleyici, kabuk, temel araçlar, kütüphaneler…

GNU Nedir?

  • “GNU’s Not Unix” ifadesinin kısaltmasıdır
  • Unix-benzeri bir özgür yazılım ekosistemidir
  • Günlük kullanımda “Linux” diye anılan sistemlerin çoğunda:
    • GNU araçları + Linux çekirdeği birlikte çalışır

Linux: Çekirdek (Kernel)

  • 1991: Linux çekirdeğinin duyurulması
  • Unix-benzeri bir çekirdek: donanımla konuşur
  • Çekirdek kısa süre içinde GPLv2 ile lisanslanarak ekosistemde merkezi rol kazanır
  • Üstüne araçlar ve uygulamalar eklenince “dağıtımlar” ortaya çıkar

GNU/Linux Basit Mimari

Katman Ne işe yarar? Örnek
Uygulamalar Kullanıcının kullandığı programlar tarayıcı, ofis, editör
Kabuk (Shell) Komutları alır, çalıştırır bash, zsh
Sistem araçları Temel komutlar / araçlar ls, cp, grep
Kütüphaneler Programların ortak altyapısı glibc
Çekirdek (Kernel) Donanım, süreç, bellek, disk, ağ Linux kernel
Donanım CPU, RAM, disk, ağ kartı —

Linux’un Başarısının Sırrı

  • İşbirliği ve hızlı geliştirme kültürü
  • Şeffaflık ve inceleme (review) alışkanlığı
  • Topluluk + kurumsal katkının birlikte çalışması

Açık Kaynağın Avantajları

  • Şeffaflık: Kod incelenebilir
  • Esneklik: İhtiyaca göre değiştirilebilir
  • Bağımsızlık: Tek bir firmaya bağımlılık azalır
  • Topluluk: Bilgi paylaşımı ve destek
  • Maliyet: Çoğu zaman düşük başlangıç maliyeti

Açık Kaynağın Sınırlılıkları

  • Destek ve dokümantasyon her projede aynı düzeyde olmayabilir
  • Yeni başlayanlar için öğrenme eğrisi yüksek olabilir
  • Donanım/uygulama uyumluluğu bazen sorun çıkarabilir
  • Parçalanma (çok seçenek) kafa karıştırabilir

Açık Kaynak Lisansları

  • Lisans: kullanım/değiştirme/dağıtım şartları
  • Basit sınıflama:
    • Copyleft: türevlerde de özgürlüklerin korunmasını ister (örn: GPL)
    • Permissive: daha esnek kullanım (örn: MIT, Apache, BSD)

Copyleft “teliften vazgeçmek” değildir; telif hakkıyla özgürlükleri korur.

Lisanslar (Özet Tablo)

Lisans Tür Kısa fikir
GPL Güçlü copyleft Türevlerin de GPL olması beklenir
LGPL Daha esnek copyleft Kütüphane kullanımına uygun
MPL 2.0 Dosya bazlı copyleft Copyleft etkisi dosya düzeyinde
MIT Permissive Çok basit ve esnek
Apache 2.0 Permissive Patent hükümleriyle daha kapsamlı
BSD (2/3-clause) Permissive MIT’ye benzer; varyantlı

Açık Kaynak Toplulukları

  • Gönüllü + kurumsal katkı birlikte olabilir
  • İletişim kanalları: issue tracker, forum, chat, e-posta
  • İnceleme (review), test, dokümantasyon kültürü önemlidir

Açık Kaynak İş Modelleri (Kısa)

  • Ücretli destek / bakım
  • Danışmanlık / özelleştirme
  • Eğitim / sertifikasyon
  • Bulut hizmetleri (managed/SaaS)
  • Sponsorluk / bağış

Sonuç

  • Açık kaynak/özgür yazılım: işbirliği + şeffaflık + kullanıcı hakları
  • Lisanslar: hakları ve yükümlülükleri belirler
  • Topluluklar: sürdürülebilirliğin ana parçasıdır
  • Bu altyapı, teknik haftaların (terminal/ağ/yedekleme/paket yönetimi) temelidir

Ek Okuma Önerileri